Asystencja osobista dla osób z niepełnosprawnościami. Sejm przyjął przełomową ustawę

Czym jest asystencja osobista i dlaczego jest tak ważna

Asystencja osobista to usługa dopasowana do indywidualnych potrzeb konkretnej osoby. W praktyce oznacza wsparcie asystenta w codziennym funkcjonowaniu – przy czynnościach samoobsługowych, poruszaniu się i przemieszczaniu, a także podczas nauki, pracy zawodowej czy korzystania z oferty kulturalnej i rekreacyjnej.

Dla osób z niepełnosprawnościami to coś więcej niż praktyczna pomoc. To narzędzie, które daje realną kontrolę nad własnym życiem – decydowanie o tym, kiedy wyjść z domu, co robić w ciągu dnia, jak spędzić czas wolny. Dla rodzin i opiekunów, którzy dotąd często byli jedynym źródłem wsparcia, oznacza to z kolei możliwość powrotu na rynek pracy albo po prostu odpoczynek po latach nieprzerwanej opieki.

Jak podkreśla Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, ustawa wyznacza nowy standard podmiotowości i równego traktowania osób z niepełnosprawnościami – dając im szansę na samodzielne decydowanie o swoim życiu.

Warto dodać, że dla opiekunów rodzinnych, którzy latami dźwigali ciężar codziennej opieki nad bliską osobą z niepełnosprawnością, praktycznym ułatwieniem pozostaje system elektronicznych zwolnień lekarskich, czyli tzw. L4 online (e-ZLA). Zamiast osobistej wizyty w przychodni i dostarczania papierowego druku pracodawcy, lekarz wystawia zwolnienie elektronicznie, a dokument trafia automatycznie do ZUS i pracodawcy za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych ZUS (PUE ZUS). Dla opiekuna, który sam potrzebuje odpoczynku – na przykład z powodu wypalenia lub chwilowego pogorszenia zdrowia – oznacza to szybsze i mniej sformalizowane uzyskanie zwolnienia, bez konieczności organizowania dodatkowego zastępstwa w opiece tylko po to, by dojechać do przychodni. To rozwiązanie nie zastępuje jednak systemowego wsparcia, jakim ma być asystencja osobista – jest raczej uzupełnieniem, które może odciążyć opiekuna w nagłych sytuacjach.

ZUS „Wsparcie bez barier” – jakie świadczenia i formy pomocy dla osób z niepełnosprawnością możesz uzyskać?

Świadczenie wspierające: uważaj na pośredników. Możesz stracić nawet kilkanaście tysięcy złotych

Rząd przyjął projekt ustawy o asystencji osobistej: wsparcie dla osób z niepełnosprawnościami

Zmiany dla osób z niepełnosprawnościami: mniej badań, dłuższe orzeczenia

Miesiąc Dumy z Niepełnosprawności. Co z niego wynieśliśmy?

Nowy etap po chorobie nowotworowej: jak przełamywać tabu wokół zdrowia dzieci?

Jak wyglądało wsparcie do tej pory

Do tej pory usługi asystenckie w Polsce funkcjonowały wyłącznie w formie czasowych programów resortowych, finansowanych rokrocznie i skierowanych do samorządów oraz organizacji pozarządowych, które same decydowały, czy chcą wziąć w nich udział. Oznaczało to, że dostęp do wsparcia zależał od miejsca zamieszkania – w jednym powiecie asystencja mogła być dostępna, a w sąsiednim już nie. Nowa ustawa ma to zmienić, wprowadzając stały, ogólnopolski system.

W Sejmie procedowane były równolegle trzy projekty ustawy dotyczące asystencji osobistej: prezydencki, rządowy i poselski. Jako projekt wiodący uznano propozycję rządową. W trakcie prac komisji posłowie spierali się m.in. o kryterium punktowe uprawniające do wsparcia, granicę wieku uprawnionych, liczbę godzin asystencji, a także o formę zatrudnienia i waloryzację wynagrodzeń asystentów.

Kto będzie mógł skorzystać z asystencji osobistej

Zgodnie z przyjętą ustawą, prawo do wsparcia otrzymają:

• osoby z niepełnosprawnościami w wieku od 18 do 65 lat, które uzyskały co najmniej 80 punktów w skali potrzeby wsparcia,
• od 2030 roku – również młodzież od 13. roku życia,
• wnioski będzie można składać w każdym powiecie w Polsce – usługa ma być dostępna powszechnie, a nie jak dotąd, w zależności od tego, czy dany samorząd zdecydował się na udział w programie resortowym.

Próg 80 punktów budzi kontrowersje – przedstawiciele osób niewidomych i głuchych zwracają uwagę, że w tej skali osiągają zwykle 50–60 punktów, co może wykluczyć ich z systemu wsparcia mimo realnych potrzeb. Sejm odrzucił też poprawki prezydenckie, które zakładały objęcie wsparciem osób powyżej 65. roku życia oraz tych z niższym wynikiem punktowym (70–79 pkt). Takie same poprawki proponowało Prawo i Sprawiedliwość.

Ile godzin wsparcia i na jakich zasadach

Wymiar wsparcia zależy od wieku i będzie stopniowo zwiększany:

• Osoby dorosłe (18–65 lat): od 20 do docelowo 240 godzin miesięcznie. Docelowy limit będzie wprowadzany etapami: maksymalnie 200 godzin w 2028 roku i 220 godzin w 2029 roku, zanim w kolejnych latach osiągnie pełny wymiar.

• Dzieci i młodzież (13–18 lat): od 20 do 80 godzin miesięcznie.

Niewykorzystane w danym miesiącu godziny (nie więcej niż 50 proc. miesięcznego limitu i nie więcej niż 100 godzin) będzie można przenieść na kolejny miesiąc. Godzin niewykorzystanych w danym roku kalendarzowym nie da się jednak przenieść na rok następny.

Prawo do asystencji będzie przyznawane decyzją administracyjną na okres od 1 roku do 5 lat, co ma zapewnić większą stabilność niż dotychczasowe, czasowe programy.

Kto zostanie asystentem i jak wygląda wybór

Jednym z kluczowych założeń ustawy jest prawo wyboru – to osoba z niepełnosprawnością decyduje, kto zostanie jej asystentem, a także wybiera formę realizacji usługi: przez samorząd powiatowy albo przez organizację pozarządową.

Ustawa dopuszcza również wykonywanie przez asystentów prostych czynności medyczno-pielęgnacyjnych, ale wyłącznie po odbyciu odpowiedniego instruktażu.

Od kiedy realnie ruszy wsparcie

• 12 miesięcy od ogłoszenia ustawy – rozpocznie się przyjmowanie wniosków o ustalenie prawa do asystencji.
• 16 miesięcy od ogłoszenia ustawy – ruszy faktyczne świadczenie usług.

To oznacza, że mimo przyjęcia ustawy przez Sejm, na realne wsparcie osoby uprawnione poczekają jeszcze ponad rok. Proces legislacyjny również nie jest zakończony – teraz projektem zajmie się Senat, a następnie ustawa trafi do podpisu prezydenta.

Co dalej z ustawą

Za przyjęciem ustawy głosowało 443 posłów – nikt nie był przeciw, nikt się nie wstrzymał. Mimo to eksperci i organizacje pozarządowe wskazują na luki w regulacji – przede wszystkim wykluczenie osób powyżej 65. roku życia oraz zbyt wysoki próg punktowy dla części osób z niepełnosprawnością sensoryczną. Możliwe, że te kwestie staną się przedmiotem dalszych prac w Senacie.

Ustawa o asystencji osobistej to pierwsza w Polsce systemowa regulacja tego rodzaju wsparcia, przyjęta przez Sejm jednogłośnie 18 września 2026 roku. Ma objąć ok. 100 tysięcy osób z niepełnosprawnościami i realnie odciążyć pół miliona członków ich rodzin. Wsparcie ruszy jednak dopiero za ponad rok od ogłoszenia ustawy, a przed regulacją są jeszcze prace w Senacie. Choć eksperci wskazują na luki – zwłaszcza wykluczenie osób starszych i wysoki próg punktowy – ustawa jest oceniana jako przełomowa zmiana w polityce społecznej wobec osób z niepełnosprawnościami.