Dlaczego ciągle wybierasz podobnych partnerów? Jak dzieciństwo wpływa na związki

Powtarzające się wzorce w związkach romantycznych są częstym przedmiotem zainteresowania psychologii oraz pojawiają się jako temat w gabinetach psychoterapeutycznych. Jak to się dzieje, że pomimo zmiany partnerów kolejne związki przypominają poprzednie pod względem konfliktów, sposobu komunikacji, poziomu bliskości czy nierównowagi zaangażowania?

Jednym z czynników mogących wyjaśniać to zjawisko są doświadczenia z okresu dzieciństwa, w szczególności jakość relacji z rodzicami lub innymi ważnymi osobami w naszym życiu, które pełniły rolę opiekunów. Teoria przywiązania, stworzona przez Johna Bowlby’ego i rozbudowana w następnych latach przez Mary Ainsworth, zakłada, że wczesne doświadczenia interpersonalne przyczyniają się do kształtowania sposobów postrzegania siebie, innych ludzi i bliskich relacji. Późniejsze badania wskazują, że jakość relacji rodzic–dziecko jest powiązana z funkcjonowaniem w związkach romantycznych w dorosłości, choć nie musi mieć to charakteru deterministycznego.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie mechanizmów, poprzez które doświadczenia z dzieciństwa mogą wpływać na wybór partnerów, funkcjonowanie w relacjach romantycznych i powtarzanie niekorzystnych schematów. Przedstawiono również sygnały świadczące o możliwym odtwarzaniu wzorca, możliwości jego samodzielnego rozpoznania oraz rolę psychoterapii w modyfikowaniu utrwalonych sposobów budowania bliskości.

Pytanie „dlaczego ciągle trafiam na takich samych partnerów?” często pojawia się po zakończeniu kolejnego związku, który – mimo innej osoby, innych okoliczności i pozornie odmiennej historii – zakończył się podobnie jak poprzednie. Jeden partner był emocjonalnie niedostępny, kolejny również. W jednym związku pojawiała się nadmierna zazdrość, w następnym kontrolowanie. Ktoś przez lata próbował „zasłużyć” na uwagę partnera, a inna osoba wielokrotnie wybierała osoby wymagające ratowania. Nie oznacza to jednak, że człowiek świadomie poszukuje cierpienia ani że „ma pecha do ludzi”. Wybór partnera jest procesem złożonym, na który wpływają między innymi preferencje, podobieństwo, dostępność potencjalnych partnerów, doświadczenia społeczne, cechy osobowości oraz kontekst kulturowy. Badania nad doborem partnerów pokazują, że nie istnieje jeden mechanizm pozwalający przewidzieć, dlaczego konkretna osoba wybierze właśnie tę, a nie inną osobę.

Jednocześnie istotną rolę może odgrywać historia wcześniejszych relacji. Szczególnie ważne są doświadczenia związane z poczuciem bezpieczeństwa, dostępnością emocjonalną opiekunów, sposobem rozwiązywania konfliktów oraz tym, czy dziecko mogło liczyć na pomoc i akceptację w sytuacjach stresu. Badania wskazują na związki między jakością relacji rodzic–dziecko a późniejszym funkcjonowaniem w relacjach romantycznych, między innymi w zakresie jakości interakcji, przystosowania do związku i bezpieczeństwa przywiązania.

Dlaczego kolejne związki mogą przypominać poprzednie?

Jak rozmawiać z ciężko chorym bliskim, żeby go nie zranić i nie wycofać się z relacji?

Intymność bez tabu: jak psychoterapia seksualna zmienia relację z własnym ciałem

Samotność w związku – jak ją rozpoznać i czy można ją zmienić?

Poczucie pustki i stagnacji – czy to sygnał do zmiany?

Psychosomatyka – jak emocje i stres wpływają na zdrowie ciała?

Poczucie pustki i kryzys sensu – dlaczego mimo wszystko czujemy, że coś w życiu nam ucieka?

Poszukiwanie znajomego sposobu funkcjonowania

Jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że człowiek nie zawsze wybiera to, co obiektywnie najlepsze, lecz częściowo to, co jest mu psychologicznie znajome.

Jeżeli w dzieciństwie bliskość wiązała się z nieprzewidywalnością, napięciem albo koniecznością zabiegania o uwagę opiekuna, dorosła osoba może mieć trudność z rozpoznaniem spokojnej, stabilnej relacji jako atrakcyjnej. Nie oznacza to, że każdy człowiek wychowany w trudnych warunkach będzie wybierał podobnych partnerów. Można jednak postawić hipotezę, że wcześniejsze doświadczenia wpływają na oczekiwania dotyczące tego, jak relacja „powinna” wyglądać.

Badania nad doborem partnerów wskazują również na znaczenie familiarności, czyli oswojenia z określonymi cechami i sposobami zachowania, oraz podobieństwa między partnerami.

Dlatego osoba, która od dzieciństwa znała relację pełną napięcia, może nieświadomie interpretować intensywność jako oznakę silnego uczucia. Z kolei spokojna dostępność emocjonalna może początkowo wydawać się jej obca, mało atrakcyjna czy nie budzić wystarczająco silnych emocji, aby być rozpoznana jako romantyczna.

Wewnętrzne modele relacji

Teoria przywiązania J. Bowlby’ego zakłada, że doświadczenia z bliskimi opiekunami przyczyniają się do powstawania względnie trwałych oczekiwań dotyczących relacji. Dziecko uczy się między innymi, czy inni ludzie są dostępni, czy można na nich polegać oraz czy własne potrzeby zasługują na uwagę.

W dorosłości podobne oczekiwania mogą być aktywowane w relacjach romantycznych. Badania pokazują, że niektóre doświadczenia interpersonalne z wczesnego okresu życia mogą mieć niewielkie, ale długotrwałe związki z funkcjonowaniem w związkach romantycznych wiele lat później. Jednocześnie późniejszy partner może pełnić funkcję ochronną i częściowo osłabiać negatywny wpływ wcześniejszych doświadczeń. Oznacza to, że przeszłość jest ważnym elementem historii człowieka, ale nie jest jego wyrokiem.

Jak dzieciństwo wpływa na wybór partnera?

Bezpieczne i mniej bezpieczne wzorce przywiązania

Wczesna relacja z opiekunem jest jednym z kontekstów, w których rozwija się sposób regulowania emocji i poszukiwania bliskości. W późniejszych relacjach romantycznych może to przejawiać się między innymi w sposobie reagowania na odrzucenie, konflikt, dystans czy potrzebę wsparcia.

W literaturze dotyczącej dorosłego przywiązania często wyróżnia się między innymi wymiar lęku przed odrzuceniem oraz unikania bliskości. Badania wskazują, że niepewne wzorce przywiązania wiążą się z mniej korzystnymi sposobami udzielania i odbierania wsparcia w parach. Może się to przejawiać tym, że osoba z lękowym stylem przywiązania może nadmiernie monitorować zachowanie partnera i obawiać się porzucenia. Osoba z unikającym stylem przywiązania może mieć trudność z wejściem w zależność, ujawnianiem swoich potrzeb i przyjmowaniem bliskości. Z kolei osoba o bezpiecznym stylu przywiązania zazwyczaj łatwiej korzysta ze wsparcia i toleruje zarówno bliskość, jak i autonomię.

Nie należy jednak traktować tych kategorii jak sztywnych typów osobowości. Ludzie mogą funkcjonować inaczej w różnych relacjach, a ich sposoby reagowania mogą zmieniać się pod wpływem różnych życiowych doświadczeń.

Konflikty obserwowane w domu rodzinnym

Współczesne badania wskazują na coraz większe znaczenie jakości relacji małżeńskiej rodziców dla bezpieczeństwa przywiązania dziecka. Dziecko uczy się relacji nie tylko poprzez to, jak jest traktowane przez swoich rodziców. Obserwuje także relację między dorosłymi. Jeżeli konflikty w rodzinie są rozwiązywane poprzez krzyk, wycofanie, karanie ciszą, kontrolę lub agresję, dziecko może nauczyć się, że właśnie takie zachowania są częścią bliskiej relacji. Z kolei obserwowanie konstruktywnego rozwiązywania konfliktów może dostarczać alternatywnego modelu.

Schematy relacyjne – jak rozpoznać, że historia się powtarza?

Powtarzający się schemat nie musi oznaczać identycznego partnera. Często powtarza się przede wszystkim dynamika relacji.

Możliwe sygnały ostrzegawcze to:

• Podobny sposób rozpoczynania kolejnych związków. Początkowo pojawia się bardzo silne zauroczenie, szybkie zaangażowanie i poczucie wyjątkowej więzi, a następnie podobny kryzys.
• Powtarzająca się nierównowaga zaangażowania. Jedna osoba stale zabiega, inicjuje kontakt i próbuje „utrzymać” związek, podczas gdy druga pozostaje zdystansowana.
• Powtarzający się typ konfliktu. W różnych relacjach pojawia się ten sam cykl: napięcie → kłótnia → wycofanie → przeprosiny → chwilowa poprawa → ponowne napięcie.
• Trudność w uznawaniu własnych potrzeb. Osoba może uważać, że aby utrzymać związek, powinna rezygnować z własnych granic.
• Pociąg do osób niedostępnych emocjonalnie. Dostępność i stabilność mogą być odbierane jako mało ekscytujące, podczas gdy dystans zwiększa zainteresowanie.
• Silna potrzeba „naprawiania” partnera. Relacja zaczyna być organizowana wokół pomagania, ratowania lub zmieniania drugiej osoby.
• Powtarzające się przekonania o sobie. Mogą pojawiać się myśli typu: „muszę zasłużyć na miłość”, „zawsze zostanę porzucona/y” albo „jeśli postawię granicę, partner odejdzie”.

Czy dzieciństwo rzeczywiście „wybiera za nas” partnerów?

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że człowiek jest skazany na powielanie relacji swoich rodziców, jednak warto mieć świadomość tego, jak te pierwotne wzorce wpływają na nasze dorosłe wybory. Stabilność wzorców przywiązania jest umiarkowana, a w dłuższych okresach życia może dochodzić do znaczących zmian, ale też dorosłe doświadczenia mogą utrwalać przeszłe wzorce.

Warto równocześnie pamiętać, że dorosłe związki mogą pełnić również funkcję korekcyjną i wpływać na nasze postrzeganie rzeczywistości. Bezpieczny, wspierający partner może stanowić nowe doświadczenie interpersonalne, które pozwala nauczyć się, że bliskość nie musi oznaczać utraty autonomii, odrzucenia czy ciągłego napięcia. Dlatego bardziej trafne jest stwierdzenie, że dzieciństwo wpływa na wybór partnerów w dorosłości, ale nie determinuje tych wyborów.

Dowiedz się więcej

o zdrowiu psychicznym i pomocy psychologicznej

Sprawdź

Czy można samodzielnie przerwać niekorzystny schemat?

W wielu przypadkach pierwsze zmiany można rozpocząć samodzielnie. Kluczowym elementem jest przejście od pytania: „Dlaczego zawsze trafiam na takich ludzi?” do bardziej analitycznego: „Jaki wzorzec powtarza się w moich relacjach i jaki jest mój udział w jego utrzymywaniu?”. Nie oznacza to obwiniania siebie. Szczególnie w relacjach przemocowych odpowiedzialność za przemoc ponosi osoba stosująca przemoc. Analiza własnego wzorca powinna służyć zwiększeniu sprawczości, a nie przenoszeniu odpowiedzialności za cudze zachowanie na osobę doświadczającą krzywdy. Pomocne może być przeanalizowanie kilku poprzednich związków według podobnego schematu:

• Co przyciągnęło mnie do tej osoby na początku?
• Jak szybko pojawiło się zaangażowanie?
• Jak partner reagował na moje potrzeby?
• Jak ja reagowałam/reagowałem na jego dystans?
• Jak wyglądały konflikty?
• Jakie zachowania tolerowałam/tolerowałem mimo dyskomfortu?
• W którym momencie zauważałam/zauważałem pierwsze sygnały ostrzegawcze?
• Co sprawiało, że pozostawałam/pozostawałem w relacji?
• Jakie przekonanie o sobie pojawiało się w związku?
• Co było znajome z wcześniejszych doświadczeń?

Takie ćwiczenie może ujawnić powtarzalną sekwencję zdarzeń, której pojedyncza relacja nie pozwala dostrzec.

Kiedy warto skorzystać z psychoterapii?

Samodzielna refleksja może być wystarczająca, jeżeli problem polega przede wszystkim na braku świadomości własnych preferencji, granic czy sposobów komunikacji. Psychoterapia może być szczególnie pomocna wtedy, gdy schemat jest silny, powtarzalny i trudny do zmiany mimo świadomości jego istnienia.

Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy:

• kolejne związki kończą się bardzo podobnie;
• osoba rozumie swój schemat, ale nie potrafi go zmienić;
• pojawia się silny lęk przed porzuceniem lub bliskością;
• występują poważne problemy z granicami;
• relacje wiążą się z chronicznym napięciem lub poczuciem własnej bezwartościowości;
• występują doświadczenia przemocy, zaniedbania lub innych traum;
• osoba wielokrotnie pozostaje w relacjach, które ocenia jako szkodliwe.

Nie oznacza to, że każda osoba z trudnym dzieciństwem potrzebuje terapii. Psychoterapia nie jest obowiązkowym etapem „naprawiania” historii rodzinnej. Może natomiast stworzyć warunki do bezpiecznego przeanalizowania wzorców, które są trudne do dostrzeżenia z własnej perspektywy. Psychoterapia nie polega wyłącznie na analizowaniu dzieciństwa. W zależności od podejścia terapeutycznego może koncentrować się na aktualnych zachowaniach, emocjach, przekonaniach, relacji terapeutycznej, sposobach regulacji emocji i interpersonalnych schematach.

Psychoterapia, poprzez różne oddziaływania psychoterapeutyczne, ma pomóc w odzyskaniu poczucia bezpieczeństwa i dać podstawy do samostanowienia o sobie i swoim życiu, a przez to poprawić jakość tego życia, również w obszarze relacyjnym. Pierwszym krokiem jest zidentyfikowanie źródeł cierpienia pacjenta i pomoc w przerwaniu destrukcyjnych schematów relacyjnych. Ważne jest zauważenie, że problemem nie musi być pojedyncze zachowanie, ale istotna może być cała pętla wzajemnych reakcji. Psychoterapia może pomóc identyfikować destrukcyjne przekonania na temat siebie i innych, a także otaczającego świata. Poprzez rozpoznanie tych schematów rozpoczyna się praca nad ich zmianą.