Polipragmazja – dlaczego seniorzy powinni uważać na nadmiar leków?

Czym jest polipragmazja i dlaczego szczególnie zagraża seniorom?

O polipragmazji mówimy wtedy, gdy pacjent przyjmuje wiele leków naraz – najczęściej pięć lub więcej. W praktyce klinicznej najważniejsze są jednak nie tyle liczba preparatów, ile ich zasadność, bezpieczeństwo oraz wzajemne interakcje. Zjawisko to szczególnie często dotyka seniorów, bo z powodu chorób przewlekłych leczą się oni u wielu specjalistów równocześnie, często bez ogólnej koordynacji terapii.

U osób starszych zmienia się sposób metabolizowania i wydalania leków, a także rośnie wrażliwość organizmu na ich działanie. W efekcie podawane preparaty mogą działać mocniej, dłużej i mniej przewidywalnie, zwiększając ryzyko działań niepożądanych. Polipragmazja sprzyja więc interakcjom lekowym, które mogą zaburzać codzienne funkcjonowanie. Na przykład seniorzy są wtedy narażeni na zaburzenia świadomości, upadki, częstsze hospitalizacje. Nierzadko działania uboczne są mylnie interpretowane jako nowe choroby, co prowadzi do włączania kolejnych leków i dalszego pogorszenia stanu zdrowia. Taki przebieg wydarzeń można śmiało nazwać błędnym kołem.

Po 60. roku życia coraz trudniej o spokojną noc? Sprawdź, co pogarsza sen seniorów

Chłoniaki i białaczki u seniorów – co warto wiedzieć

Seks po sześćdziesiątce – o czym nie mówi się głośno

Zdrowe zęby w każdym wieku? Jak zadbać o jamę ustną po 60-tce

Dieta roślinna po 60-tce – czy to dobry wybór? Ekspertka rozwiewa wątpliwości

Influencerzy 60+: jak media społecznościowe wpływają na zdrowie seniorów?

Jakie problemy zdrowotne mogą wynikać z przyjmowania zbyt wielu leków?

Nadmierna liczba leków zwiększa ryzyko:

• zawrotów głowy i upadków,
• zaburzeń świadomości, splątania, pogorszenia pamięci,
• osłabienia, senności lub przeciwnie – pobudzenia,
• zaburzeń rytmu serca,
• krwawień (zwłaszcza z przewodu pokarmowego),
• niewydolności nerek lub wątroby,
• braku apetytu, nudności, zaparć czy biegunek.

Które leki najczęściej wchodzą w niebezpieczne interakcje?

U osób starszych szczególnie problematyczne są interakcje między lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy. Należą do nich leki nasenne, uspokajające oraz przeciwlękowe. Warto uważać na benzodiazepiny – w połączeniu z innymi preparatami mogą powodować nadmierną senność, zaburzenia równowagi, splątanie a przez to zwiększać ryzyko upadków i złamań. Podobne zagrożenia dotyczą niektórych leków przeciwdepresyjnych i przeciwpsychotycznych.

Częstym źródłem interakcji są również leki przeciwbólowe, szczególnie niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Stosowane razem z lekami na nadciśnienie, lekami moczopędnymi czy przeciwzakrzepowymi mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia nerek, krwawień z przewodu pokarmowego oraz zaburzeń elektrolitowych. U seniorów nawet krótkotrwałe stosowanie tych leków wymaga szczególnej ostrożności.

Kolejną grupą są leki sercowo-naczyniowe, w tym preparaty obniżające ciśnienie tętnicze, leki przeciwarytmiczne oraz przeciwzakrzepowe. Ich wzajemne oddziaływanie może prowadzić do nadmiernego spadku ciśnienia, omdleń, zaburzeń rytmu serca lub krwawień. Ryzyko to wzrasta, gdy pacjent jednocześnie przyjmuje suplementy diety lub leki dostępne bez recepty, które mają podobne działanie. Wówczas ciśnienie krwi może spaść poniżej normy fizjologicznej, nasilają się objawy ze strony układu krążenia a krzepliwość krwi ulega zaburzeniu.

Nie można również pomijać leków przeciwcukrzycowych. Przyjmują je przecież osoby u których zdiagnozowano tę przewlekłą chorobę. Pacjent najczęściej zażywa je codziennie. Warto mieć świadomość, że w połączeniu z innymi preparatami wpływającymi na poziom cukru we krwi, mogą one zwiększać ryzyko hipoglikemii, tak trudnej do rozpoznania u osób starszych. Dodatkowym problemem są suplementy diety, preparaty ziołowe oraz „naturalne środki”, które bywają stosowane bez wiedzy lekarza. Mogą one istotnie wpływać na metabolizm leków i w ten sposób nasilać ich działania niepożądane.

Z tych powodów każda terapia u seniora powinna być regularnie analizowana. Dopiero spojrzenie na całość, a nie ocena jedynie przez pryzmat pojedynczych chorób, gwarantuje pacjentowi bezpieczeństwo. Takiego zaopiekowania wymagają wszyscy, szczególnie zaś osoby leczące się na choroby przewlekłe.

Jakie objawy powinny alarmować seniora lub opiekuna?

Sygnałami ostrzegawczymi mogą być:

• nagłe pogorszenie sprawności lub samodzielności,
• częstsze upadki,
• zaburzenia koncentracji, dezorientacja,
• nadmierna senność w ciągu dnia,
• nowe dolegliwości, które pojawiły się po włączeniu kolejnego leku,
• trudności z przyjmowaniem leków zgodnie z zaleceniami.

Każda nagła zmiana funkcjonowania osoby starszej powinna skłaniać do analizy stosowanej farmakoterapii.

Jak geriatria walczy z polipragmazją?

Geriatria kładzie nacisk na:

• regularny przegląd wszystkich leków (tzw. medication review),
• ocenę, które leki są niezbędne,
• uproszczenie schematów dawkowania,
• zasadę „start low, go slow” – zaczynanie od małych dawek i zwiększanie ich stopniowo,
• odstawianie leków o niekorzystnym profilu bezpieczeństwa,
• ocenę celów leczenia, jakości życia i rokowania.

Celem nie jest „leczenie wszystkiego”, ale leczenie bezpieczne. Takie podejście wymaga namysłu i spojrzenia na pacjenta z troską o jego dobrostan.

Jak seniorzy i opiekunowie mogą współpracować z lekarzem?

Podstawą bezpiecznego leczenia jest dobra komunikacja z lekarzem. Warto na każdą wizytę przynosić aktualną listę wszystkich przyjmowanych leków i nie zapominać o wymienieniu suplementów. Koniecznie trzeba informować lekarza o wszelkich działaniach niepożądanych jakie u seniora wystąpiły, oraz nie wprowadzać nowych preparatów bez wcześniejszej konsultacji. Istotne jest także zadawanie pytań o zasadność dalszego stosowania poszczególnych leków i unikanie samodzielnego ich odstawiania.

Polipragmazja w żadnym wypadku nie powinna być postrzegana przez pryzmat winy pacjenta. Jest to przecież konsekwencja leczenia wielu jego chorób jednocześnie. Bezpieczeństwo terapii powinno być stawiane bardzo wysoko w hierarchii celów – zarówno lekarza, jak i opiekuna seniora i oczywiście samego pacjenta. Dlatego ich świadoma współpraca będzie kluczem do skutecznej terapii.