Badanie słuchu ABR u dziecka – dlaczego nie zawsze się udaje i od czego zależy wynik?

Czym jest badanie ABR i dlaczego wykonuje się je u małych dzieci?

Badanie ABR (Auditory Brainstem Response), określane również jako słuchowe potencjały wywołane pnia mózgu, jest obiektywną metodą oceny funkcjonowania drogi słuchowej od ślimaka do poziomu pnia mózgu. W przeciwieństwie do klasycznej audiometrii tonalnej nie wymaga świadomej odpowiedzi pacjenta, dlatego znajduje szczególne zastosowanie u:

• niemowląt,
• małych dzieci,
• osób z opóźnionym rozwojem,
• pacjentów niewspółpracujących,
• dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi,
• pacjentów, u których nie można uzyskać wiarygodnej audiometrii behawioralnej.

W praktyce klinicznej ABR pozwala oszacować próg słyszenia oraz ocenić, czy droga słuchowa prawidłowo reaguje na bodziec akustyczny. Badanie ma ogromne znaczenie szczególnie we wczesnym dzieciństwie, ponieważ niedosłuch może wpływać na rozwój mowy, języka, funkcji poznawczych oraz komunikacji społecznej.

Współczesne wytyczne podkreślają, że diagnostyka słuchu powinna być przeprowadzona możliwie wcześnie, najlepiej przed 3.–6. miesiącem życia dziecka z podejrzeniem niedosłuchu. 

Światowy Dzień Słuchu – jak chronić słuch i zapobiegać niedosłuchowi

Badanie słuchu u dzieci i dorosłych – kiedy wykonać i jak wygląda diagnostyka?

Dziecko i ekran – jak ustawić zdrowe granice bez wojny w domu?

ADHD u dziewczynek często pozostaje niezauważone. Dlaczego diagnoza przychodzi za późno?

Najmniejsze serce przeszczepione w Polsce: ratunek dla 5-miesięcznego dziecka

GIS ostrzega przed herbatką dla dzieci. Wykryto niebezpieczne alkaloidy pirolizydynowe

Czy ABR można traktować jak „audiometrię dla małego dziecka”?

W pewnym uproszczeniu tak, choć fachowo ABR nie jest klasyczną audiometrią, lecz badaniem elektrofizjologicznym.

U starszego dziecka lub osoby dorosłej próg słyszenia ocenia się zwykle za pomocą audiometrii tonalnej, w której pacjent sygnalizuje moment usłyszenia dźwięku. Małe dziecko często nie potrafi jednak wiarygodnie współpracować w taki sposób. Wtedy wykorzystuje się ABR – badanie obiektywne, niewymagające aktywnej odpowiedzi pacjenta.

Podczas badania analizowana jest odpowiedź bioelektryczna generowana przez drogę słuchową po podaniu bodźca akustycznego. Na podstawie obecności i charakterystyki poszczególnych fal możliwe jest oszacowanie poziomu słyszenia oraz ocena przewodzenia w obrębie nerwu słuchowego i pnia mózgu. Z tego względu ABR pełni u małych dzieci podobną funkcję diagnostyczną jak audiometria tonalna u pacjentów współpracujących.

Na czym polega badanie ABR?

Podczas badania na skórze głowy i okolicy zausznej umieszczane są elektrody rejestrujące bardzo niewielkie sygnały bioelektryczne generowane przez drogę słuchową. Dziecko otrzymuje przez słuchawki lub wkładki douszne krótkie bodźce akustyczne – najczęściej typu click lub chirp.

Aparatura analizuje odpowiedzi elektryczne pojawiające się po bodźcu dźwiękowym. Ponieważ są to sygnały o bardzo małej amplitudzie, badanie wymaga odpowiednich warunków rejestracji i ograniczenia artefaktów biologicznych.

ABR jest badaniem:

• nieinwazyjnym,
• bezbolesnym,
• bezpiecznym,
• niewymagającym aktywnego udziału dziecka.

Jednocześnie jakość zapisu silnie zależy od stanu pacjenta. Nawet niewielkie ruchy, napięcie mięśni, aktywność mięśni twarzy, płacz, ssanie smoczka, ruchy gałek ocznych czy zmiana pozycji mogą generować zakłócenia utrudniające interpretację odpowiedzi.

Dlaczego badanie ABR wymaga snu lub bardzo spokojnego stanu?

Badanie ABR rejestruje odpowiedzi bioelektryczne o amplitudzie liczonych w mikrovoltach. Oznacza to, że zapis jest bardzo podatny na zakłócenia biologiczne i elektromiograficzne.

Największym problemem są:

• ruchliwość dziecka,
• napięcie mięśniowe,
• aktywność mięśni twarzy,
• płacz,
• ruchy głowy,
• aktywność żucia i połykania.

Z tego powodu u niemowląt i małych dzieci preferowany jest naturalny sen fizjologiczny. Stabilny sen znacząco poprawia jakość zapisu i umożliwia uzyskanie odpowiedniej liczby uśrednień potrzebnych do wyodrębnienia odpowiedzi ABR z szumu biologicznego.

W praktyce klinicznej najlepsze wyniki uzyskuje się zwykle wtedy, gdy dziecko śpi spokojnie i głęboko. Nie chodzi wyłącznie o „zamknięte oczy”, ale o rzeczywiste ograniczenie aktywności mięśniowej i ruchowej organizmu.

Czy oglądanie bajki może wpływać na wynik ABR?

Oglądanie bajki bez dźwięku nie zakłóca bezpośrednio bodźca akustycznego, jednak może pośrednio pogarszać jakość zapisu.

Dziecko oglądające ekran:

• porusza oczami,
• zmienia mimikę,
• napina mięśnie twarzy,
• częściej zmienia pozycję,
• pozostaje w stanie aktywnego czuwania.

Wszystkie te elementy mogą zwiększać ilość artefaktów biologicznych i utrudniać uzyskanie stabilnego zapisu. Z tego względu oglądanie bajki traktowane jest raczej jako rozwiązanie pomocnicze lub awaryjne – na przykład u starszych dzieci, które są w stanie pozostawać spokojnie i nieruchomo.

Nie oznacza to jednak, że badanie przy bajce jest niemożliwe. U części dzieci można uzyskać prawidłowy zapis również w stanie czuwania, szczególnie jeśli dziecko pozostaje spokojne i nie wykonuje gwałtownych ruchów. Nadal jednak najlepsze warunki do badania daje naturalny sen fizjologiczny. 

Dlaczego badanie ABR może zakończyć się niepowodzeniem?

Niepowodzenie badania ABR nie oznacza automatycznie problemu sprzętowego ani nie świadczy o „braku współpracy” ze strony dziecka. Najczęściej wynika z ograniczeń biologicznych samego badania.

Do najczęstszych przyczyn trudności należą:

• brak zaśnięcia,
• płytki lub niestabilny sen,
• wybudzanie przy dotyku,
• nadwrażliwość sensoryczna,
• zwiększona ruchliwość,
• infekcja,
• niedrożność nosa,
• niepokój,
• potliwość pogarszająca kontakt elektrod,
• niewystarczający czas snu,
• nasilone artefakty mięśniowe.

U części dzieci problemem nie jest samo badanie, lecz trudność z osiągnięciem odpowiednio głębokiego i stabilnego snu w obcym środowisku. Właśnie dlatego badania wykonywane w godzinach naturalnego snu dziecka lub w warunkach domowych mogą w wybranych przypadkach zwiększać szansę uzyskania dobrej jakości zapisu. 

Czy przed badaniem ABR stosuje się leki uspokajające lub nasenne?

U części dzieci przed badaniem ABR rozważane są preparaty ułatwiające wyciszenie lub zasypianie, w tym między innymi melatonina lub leki o działaniu uspokajającym. Należy jednak podkreślić, że decyzja o ich zastosowaniu powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, po konsultacji z lekarzem pediatrą lub lekarzem prowadzącym dziecko.

Reakcja na tego typu preparaty bywa bardzo indywidualna. U części dzieci mogą one ułatwiać zasypianie i ograniczać ruchliwość, ale u innych sen pozostaje płytki i niestabilny, a sporadycznie może pojawić się nawet reakcja paradoksalna w postaci pobudzenia.

Współczesne wytyczne audiologii dziecięcej podkreślają, że preferowaną metodą wykonywania badania ABR u niemowląt i małych dzieci jest naturalny sen fizjologiczny. Z tego względu duże znaczenie ma odpowiednie przygotowanie dziecka do badania, dostosowanie godziny diagnostyki do rytmu dobowego oraz zapewnienie spokojnych warunków sprzyjających naturalnemu zasypianiu.

Dlaczego badania nocne lub domowe mogą zwiększać skuteczność ABR?

U części dzieci największym problemem nie jest samo badanie, ale trudność z zaśnięciem w obcym miejscu. Dziecko może zasnąć w domu, a po przyjeździe do placówki wybudzić się lub wejść w płytki, niestabilny sen.

Znane środowisko domowe może zmniejszać:

• stres,
• pobudzenie,
• reakcje lękowe,
• wybudzenia związane z transportem i zmianą otoczenia.

Dodatkowo badanie wykonywane zgodnie z naturalnym rytmem dobowym dziecka – szczególnie w godzinach nocnych – często pozwala uzyskać głębszy i bardziej stabilny sen fizjologiczny.

Nie oznacza to, że badanie domowe zawsze będzie łatwiejsze lub skuteczniejsze. Warunki techniczne, jakość otoczenia oraz doświadczenie osoby wykonującej badanie nadal mają ogromne znaczenie. Jednak w praktyce klinicznej u części małych dzieci lub pacjentów z nadwrażliwością sensoryczną badanie w domu może istotnie zwiększyć szansę uzyskania wiarygodnego zapisu.

Ile trwa badanie ABR?

Czas badania ABR jest bardzo indywidualny i zależy nie tylko od rodzaju aparatury, ale przede wszystkim od jakości snu i stabilności zapisu.

Na długość badania wpływają:

• czas potrzebny do zaśnięcia,
• liczba koniecznych powtórzeń,
• poziom artefaktów,
• liczba ocenianych częstotliwości,
• konieczność potwierdzania odpowiedzi,
• zachowanie dziecka.

W praktyce samo rejestrowanie odpowiedzi może trwać od kilkunastu minut do ponad godziny. Cała procedura, szczególnie u małych dzieci, często wymaga jednak znacznie większej ilości czasu organizacyjnego.

Warto podkreślić, że czas badania nie świadczy o jakości pracy personelu. W diagnostyce ABR kluczowe znaczenie ma uzyskanie wiarygodnego i powtarzalnego zapisu, a nie maksymalne skracanie procedury.

Dlaczego ABR ma tak duże znaczenie rozwojowe?

Wczesne dzieciństwo jest okresem intensywnego rozwoju układu słuchowego i ośrodków mowy. Nieleczony niedosłuch może wpływać na:

• rozwój języka,
• komunikację,
• uwagę,
• funkcje poznawcze,
• rozwój społeczny i emocjonalny dziecka.

Największą skuteczność interwencji uzyskuje się wtedy, gdy diagnostyka i rehabilitacja wdrażane są bardzo wcześnie. Z tego powodu współczesna audiologia dziecięca kładzie ogromny nacisk na szybkie potwierdzanie lub wykluczanie niedosłuchu po nieprawidłowym wyniku badań przesiewowych.

Małe dziecko nie powie, że gorzej słyszy. Właśnie dlatego obiektywne badania elektrofizjologiczne, takie jak ABR, mają ogromne znaczenie diagnostyczne i rozwojowe.

Piśmiennictwo:

Joint Committee on Infant Hearing (JCIH). Year 2019 Position Statement: Principles and Guidelines for Early Hearing Detection and Intervention Programs. Journal of Early Hearing Detection and Intervention. 2019.

Hall JW. New Handbook of Auditory Evoked Responses. Pearson Education.

Katz J, Medwetsky L, Burkard R, Hood LJ. Handbook of Clinical Audiology. Wolters Kluwer.

American Academy of Audiology. Clinical Practice Guidelines: Pediatric Amplification.

World Health Organization. World Report on Hearing. 2021.

Hood LJ. Clinical Applications of the Auditory Brainstem Response. Singular Publishing Group.

Stapells DR. Frequency-specific auditory brainstem response assessment in young infants.

British Society of Audiology. Recommended Procedure: Auditory Brainstem Response Testing.

Sininger YS. Audiologic assessment in infants. Ear and Hearing.

Cone-Wesson B, et al. Auditory Brainstem Response in Infants and Children.

American Academy of Pediatrics – recommendations regarding sedation and monitoring in pediatric diagnostics.

Malow BA, et al. Pharmacologic management of sleep disturbances in children. Sleep Medicine Reviews.