5, 10, 15 procent mniej masy ciała. Chirurg pokazuje, co wtedy dzieje się z organizmem

Tłuszcz brzuszny działa jak narząd

Przez lata tkankę tłuszczową traktowano jak bierny zapas energii. Jest jednak dużo gorzej, gdyż tłuszcz brzuszny, oplatający narządy wewnętrzne, wydziela do krwi hormony i substancje zapalne. Wywołują one stały, niezbyt nasilony stan zapalny w naczyniach krwionośnych i narządach. Przez wiele lat to nie boli i nie daje objawów. Ale to tylko do czasu…

Wielu chorych zgłasza, że w USG jest „stłuszczona wątroba”, a enzymy wątrobowe są „lekko podwyższone”. Zmiany widać dokładnie w czasie laparoskopii: tłuszcz wypełnia jamę brzuszną i otacza jelita. Wątroba jest powiększona, żółtawa i krucha.

Jak ocenić, czy jest się otyłym? BMI to za mało. Chirurg bariatryczny wyjaśnia

Dlaczego tak trudno na stałe schudnąć? Lekarz wyjaśnia, jak organizm walczy o odzyskanie wagi

Otyłość niszczy organizm po cichu. Chirurg bariatryczny wyjaśnia, co dzieje się z narządami

Znany dziennikarz dostał wynik badania. Schudł 11 kg i zaczął intensywnie trenować

Otyłość zaczyna się w głowie? Jak psychika wpływa na leczenie otyłości

Semaglutyd bez recepty jako „peptyd”? GIF: to przestępstwo

Zacznij leczyć otyłość dziś — bez kolejki, bez czekania

Przejdź do serwisu

Ile trzeba schudnąć, żeby organizm zaczął się regenerować?

Korzyść ze schudnięcia rośnie stopniowo: każdy kolejny utracony kilogram daje dodatkową poprawę. Próg, od którego narząd zaczyna się naprawiać, jest jednak różny.

Ciśnienie krwi, poziom tłuszczów we krwi i wrażliwość na insulinę poprawiają się zwykle już po utracie około 5% masy ciała. Chory waży 100 kg; gdy schudnie 5 kg – to jest właśnie schudnięcie (utrata masy ciała) o 5%.

Wątroba, bezdech senny i płodność potrzebują najczęściej odchudzenia o co najmniej 10% . Największe szanse na ustąpienie cukrzycy i mniejsze ryzyko zawału serca obserwuje się przy redukcji o 15% i więcej. To wartości orientacyjne, uśrednione z dużych badań. U konkretnego pacjenta efekt zależy także od tego, jak długo trwa choroba, jak bardzo jest zaawansowana i jak jest leczona.

Dla osoby ważącej 120 kilogramów 5% ubytku masy ciała to 6 kg, 10% - to 12 kg, a 15% - to 18 kg. Dieta i ruch pozwalają na redukcję masy ciała zwykle o 5–10%, lecz niewielu osobom udaje się utrzymać latami ten efekt. Nowoczesne leki pozwalają schudnąć przeciętnie o 15–20%. Po operacji bariatrycznej pacjenci tracą zwykle 25–30% masy ciała. Dlatego lista chorób, które mogą się cofnąć, jest po operacji najdłuższa.

Cukrzyca cofa się najłatwiej na początku

Tłuszcz brzuszny utrudnia działanie insuliny, najpierw w wątrobie, potem w mięśniach. To określa się jako insulinooporność. Trzustka, aby przełamać oporność, przez lata produkuje coraz więcej insuliny. W końcu komórki, które ją wytwarzają, zaczynają się wyczerpywać i obumierać.

Stan przedcukrzycowy często udaje się zatrzymać już przy utracie 5–10% masy ciała. Rozwinięta cukrzyca może ulec remisji, czyli wycofać się na tyle, że leki przestają być potrzebne. Szanse na to wyraźnie rosną powyżej 10–15% utraty masy ciała i zwiększają się z każdym kolejnym procentem, aż do około 20–25%. W pierwszych latach po operacji bariatrycznej remisję obserwuje się u większości chorych – w różnych badaniach u 60–80% operowanych. Wyniki cukru poprawiają się często już w pierwszych dniach, zanim pacjent istotnie schudnie. Odpowiadają za to zmiany hormonów wydzielanych w jelitach.

Szansa na remisję zależy jednak w dużej mierze od tego, jak długo trwała choroba. U pacjenta chorującego od dwóch, trzech lat szansa jest duża. Po dziesięciu latach cukrzycy i leczeniu insuliną część komórek trzustki jest zwykle bezpowrotnie utracona. Operacja najczęściej poprawia wtedy wyniki i zmniejsza dawki leków, ale szanse na całkowite ustąpienie choroby są znacznie mniejsze.

Wątroba: stłuszczenie się cofa, marskość zwykle nie

Stłuszczenie wątroby dotyczy co czwartej osoby w Polsce, a u osób z dużą otyłością występuje kilkukrotnie częściej. Przeładowanie wątroby tłuszczem przez lata nie daje objawów. U części chorych tłuszcz w komórkach wątroby wywołuje stan zapalny. Zapalenie może prowadzić do bliznowacenia (włóknienia) wątroby, a włóknienie z czasem do marskości.

Stłuszczenie wątroby zwykle zmniejsza się już po utracie około 5% masy ciała. Zapalenie zaczyna wygasać po około 7%. W jednym z większych badań ustalono, że przy chudnięciu 10% stłuszczenie ustąpiło u 9 na 10 chorych. Włóknienie cofa się najwolniej; nawet przy 10% odchudzeniu zmniejszało się u mniej niż połowy pacjentów. Rozwinięta marskość wątroby nie jest w pełni odwracalna, choć schudnięcie może spowolnić jej postęp.

Serce: przerost może się zmniejszyć, miażdżyca zwykle pozostaje

Serce osoby z dużą otyłością pracuje w stałym przeciążeniu. Dodatkowy tłuszcz to jakby przyczepa dołączona do auta. Ciśnienie tętnicze krwi rośnie, a ściany serca z czasem grubieją. To nie jest oznaka siły, tylko przeciążenia. Mogą się pojawiać się zaburzenia rytmu serca, zwłaszcza migotanie przedsionków.

Jest jednak nadzieja. Utrata 5% masy ciała obniża ciśnienie tętnicze średnio o kilka milimetrów słupa rtęci. Po operacji bariatrycznej ciśnienie wraca do normy mniej więcej u co drugiego pacjenta, a u wielu chorych pogrubiała ściana serca stopniowo zdrowieje. Badania wykazały, że trwała redukcja masy ciała przekraczająca 10–15% wiąże się z mniejszą liczbą zawałów serca i zgonów z powodu chorób serca.

Niektóre zmiany naczyniowe są nieodwracalne. Blaszki miażdżycowe, które latami odkładały się w tętnicach, najczęściej pozostają, choć schudnięcie może spowolnić ich narastanie. Ryzyko niewydolności serca i migotania przedsionków zależy w dużej mierze od tego, jak bardzo wzrosła waga ciała i ile trwało tycie. Operowałem pacjentów po zawale serca przed 45. rokiem życia, z BMI powyżej 45. Po operacji ryzyko kolejnego zawału zwykle maleje, ale sama choroba serca pozostaje.

Nerki: białka w moczu ubywa, uszkodzenia zwykle zostają

Nerki osoby z otyłością pracują na podwyższonych obrotach i przesączają więcej krwi niż zdrowe nerki. Z czasem uszkodzone filtry nerkowe (kłębuszki) zaczynają przepuszczać do moczu białko. Białkomocz to wczesny sygnał choroby nerek.

Po schudnięciu białka w moczu zwykle ubywa, a nadmierna praca nerek często wraca do normy. Wyraźne spowolnienie pogarszania się funkcji nerek opisywano jednak głównie przy bardzo dużym schudnięciu – ok. 30% masy ciała, jakie daje operacja bariatryczna. Mimo schudnięcia zaawansowana przewlekła choroba nerek u części chorych postępuje.

Bezdech senny może ustąpić, ale trzeba to sprawdzić

Obturacyjny bezdech senny dotyczy co drugiej - trzeciej osoby z dużą otyłością. W nocy, gdy mięśnie wiotczeją, nadmiar tkanki w okolicy szyi i gardła zamyka drogi oddechowe. Człowiek wielokrotnie przestaje oddychać, wybudza się i zasypia, nie będąc tego świadomy. Głośne chrapanie z przerwami bez oddechu jest dobrze znane domownikom. Efektem jest stałe zmęczenie, senność w ciągu dnia i problemy z koncentracją oraz podwyższone ryzyko chorób serca.

Poprawa rytmu snu pojawia się zwykle po utracie co najmniej 10% masy ciała, a u wielu pacjentów po operacji bezdech wyraźnie się zmniejsza lub ustępuje całkowicie. U części chorych utrzymuje się jednak w łagodniejszej postaci mimo dużej utraty wagi. Dlatego pacjenci, którzy śpią z aparatem wspomagającym oddychanie, nie powinni odstawiać go sami. Decyzja zapada po kontrolnym badaniu snu, wykonanym po ustabilizowaniu się wagi.

Stawy: ból maleje, chrząstka nie odrasta

Każdy dodatkowy kilogram masy ciała to około 3–4 kilogramy dodatkowego obciążenia stawu kolanowego. Utrata 5–10% masy ciała u wielu chorych wyraźnie zmniejsza ból i poprawia sprawność. Zniszczona chrząstka stawowa jednak nie odrasta. Przy bardzo wysokim BMI i długim czasie choroby zabieg bariatryczny może zmniejszyć ból, ale nie odwróci zmian w stawach kolanowych czy biodrowych. Niestety, uszkodzenie już się dokonało.

Częste jest błędne koło: chory chce schudnąć poprzez ćwiczenia, ale boli go kolano. Ortopeda nie chce operować kolana, bo pacjent waży za dużo i ryzyko powikłań jest wysokie. Operacja bariatryczna może to koło przerwać. Pacjenci, którzy stracili 40–50 kilogramów, mogą zostać zakwalifikowani do wszczepienia sztucznego stawu. Znam takie osoby, które na operację bariatryczną przyszły o kulach. Po 3 latach skutecznego chudnięcia kule nie były potrzebne, ale również ortopeda nie widział potrzeby operacji stawów.

Hormony i płodność często szybko się poprawiają

Nadmiar tkanki tłuszczowej zaburza poziom hormonów. U kobiet sprzyja zespołowi policystycznych jajników i nieregularnym miesiączkom, u mężczyzn - obniża poziom testosteronu. U mężczyzn poziom testosteronu zwykle rośnie już po utracie 5–10% masy ciała, a u kobiet płodność poprawia się najczęściej po redukcji o co najmniej 10%.

Po operacji regularne owulacje pojawiają się często w ciągu kilku miesięcy. Dlatego zaleca się antykoncepcję przez pierwsze 12–18 miesięcy po zabiegu. W tym czasie organizm najszybciej traci na wadze i łatwo o niedobory witamin i składników mineralnych.

Otyłość jest też uznanym czynnikiem ryzyka co najmniej 13 typów nowotworów, między innymi raka macicy, jelita grubego, nerki i piersi. Ryzyko części z nich, na przykład raka piersi po menopauzie i raka macicy, maleje po trwałym schudnięciu.

Czas działa na niekorzyść

Kiedy kwalifikuję pacjenta do zabiegu, oceniam wątrobę, serce, poziom glukozy, nerki, bezdech senny i stawy. Choroba każdego narządu jest argumentem za operacją i jednocześnie czynnikiem ryzyka, który trzeba uwzględnić przy wyborze metody.

Najważniejsze dla prognozy efektu zabiegu bariatrycznego jest to, jak długo trwa choroba otyłościowa i jakie są zmiany w narządach. Ta sama operacja u pacjenta z dwuletnią cukrzycą i stłuszczoną wątrobą zwykle daje inny wynik niż u pacjenta z dwunastoletnią cukrzycą leczoną insuliną i marskością. Trwałość obniżenia masy ciała ma podstawowe znaczenie. Gdy masa ciała ponownie rośnie, mogą wrócić również choroby, które zdążyły się cofnąć. Najlepsze efekty zabiegów bariatrycznych widzę u osób, które podejmą decyzję o leczeniu, zanim choroby zdążą utrwalić się w narządach.