Otyłość zaczyna się w głowie? Jak psychika wpływa na leczenie otyłości

Otyłość a psychika – jakie mechanizmy mają znaczenie?

Otyłość to problem, na który składa się wiele czynników – biologicznych, środowiskowych i psychologicznych. Twierdzenie, że „zaczyna się w głowie”, byłoby więc sporym uproszczeniem. Faktem jest jednak, że u wielu pacjentów to procesy psychiczne decydują o powodzeniu leczenia: sposób regulowania emocji, przekonania na temat ciała i jedzenia, nawyki wyniesione z domu czy relacja ze stresem.

W psychologii otyłości wyróżnia się zwykle kilka grup czynników współtworzących ten problem. Pierwszą z nich są destrukcyjne przekonania dotyczące siebie, własnego ciała i skuteczności podejmowanych działań. Drugą grupę stanowią niekorzystne nawyki. Obejmują one nie tylko sposób odżywiania, lecz także reagowanie na stres oraz troskę o siebie.

Kolejnym czynnikiem są trudności w regulacji emocji, zwłaszcza negatywnych. Wielu pacjentom łatwiej jest zagłuszyć je jedzeniem niż rozpoznać i przepracować. Niekiedy współwystępują też zaburzenia odżywiania, takie jak epizody napadowego objadania się czy zespół jedzenia nocnego.

Zadaniem psychologa jest ustalenie, które z tych mechanizmów odgrywają decydującą rolę u danego pacjenta. Ich konfiguracja jest bowiem zawsze indywidualna. To właśnie zindywidualizowana diagnoza psychologiczna, nie zaś jednolity schemat postępowania, stanowi punkt wyjścia do dalszej pracy terapeutycznej.

Semaglutyd bez recepty jako „peptyd”? GIF: to przestępstwo

Wstyd związany z otyłością może utrudniać leczenie. Psycholog wyjaśnia, jak go przełamać

Dziecko szybko przybiera na wadze? Dietetyk pediatryczny mówi, kiedy to już powód do niepokoju

Spalacze tłuszczu pod lupą: co naprawdę mówi nauka o skuteczności i bezpieczeństwie kofeiny

Woda z cytryną i ocet jabłkowy na odchudzanie: co na to nauka?

Trening HIIT dla początkujących: skuteczna droga do lepszej kondycji

Zacznij leczyć otyłość dziś — bez kolejki, bez czekania

Przejdź do serwisu

Jedzenie emocjonalne. Dlaczego stres może nasilać apetyt?

Szczególnie dobrze udokumentowany jest wpływ emocji i stresu na zachowania żywieniowe. Jedzenie potrafi szybko obniżać napięcie i łagodzić emocje takie jak złość, smutek czy samotność, dzięki czemu mózg utrwala schemat: napięcie prowadzi do jedzenia, jedzenie przynosi ukojenie. Ma to również podłoże biologiczne – pod wpływem stresu wzrasta poziom kortyzolu, co może nasilać apetyt na produkty słodkie i tłuste.

Istotne pozostaje rozróżnienie głodu fizjologicznego od emocjonalnego: pierwszy narasta stopniowo, drugi pojawia się nagle wraz z poczuciem konieczności natychmiastowego zaspokojenia.

Dlaczego sama wiedza o zdrowym odżywianiu nie wystarcza?

Sama wiedza o zdrowym odżywianiu często nie wystarcza, by trwale zmienić nawyki, ponieważ funkcjonuje na poziomie racjonalnym, natomiast wiele decyzji żywieniowych zapada na poziomie automatycznym i emocjonalnym – zwłaszcza wieczorem, po trudnym dniu, gdy zasoby do samokontroli są najniższe.

Restrykcyjne diety dodatkowo nasilają ten problem: badania Hermana i Polivy pokazują, że osoby na rygorystycznej diecie jedzą pod wpływem stresu więcej niż osoby nieodchudzające się.

Praca psychologiczna nie polega więc na dostarczaniu kolejnej porcji wiedzy dietetycznej, lecz na tym, co rozgrywa się pomiędzy wiedzą a codzienną decyzją: na przekonaniach, emocjach i automatyzmach, które trzeba rozpoznać, a potem stopniowo modyfikować.

Psycholog w leczeniu otyłości. Na czym polega jego rola?

Leczenie otyłości prowadzone jest najskuteczniej przez zespół interdyscyplinarny. Lekarz odpowiada za diagnostykę medyczną i, w razie wskazań, leczenie farmakologiczne lub kwalifikację do zabiegu. Dietetyk układa plan żywieniowy i monitoruje postępy.

Psycholog pracuje na odmiennym poziomie – jego zadaniem nie jest wskazanie, co pacjent powinien jeść, lecz ustalenie, dlaczego dotychczasowe próby zmiany były nietrwałe. Obejmuje to diagnozę mechanizmów podtrzymujących nadmierną masę ciała, pracę nad przekonaniami i emocjami oraz wzmacnianie motywacji, a w uzasadnionych przypadkach psychoterapię.

Przebieg tej pracy zależy zarówno od sytuacji pacjenta, jak i od nurtu terapeutycznego. W podejściach zorientowanych na zmianę zachowania istotne jest budowanie motywacji poprzedzające pracę nad mechanizmami.

W ujęciu psychodynamicznym akcent kładzie się na rozpoznanie i przepracowanie nieświadomych konfliktów – wywodzących się z relacji z wczesnymi opiekunami oraz rozgrywających się w samym pacjencie – a także na zrozumienie mechanizmów obronnych wpływających na jego relację z jedzeniem.

Niezależnie od nurtu wspólnym mianownikiem pozostaje założenie, że trwała zmiana wymaga sięgnięcia głębiej niż do samego zachowania.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa?

Nie każdy pacjent wymaga regularnej psychoterapii, choć konsultacja psychologiczna jako element diagnostyki wydaje się wskazana niemal zawsze.

Wsparcie nabiera szczególnego znaczenia, gdy pacjent:

• doświadcza epizodów utraty kontroli nad jedzeniem,
• wykorzystuje jedzenie do radzenia sobie ze stresem czy samotnością,
• mimo dobrej wiedzy i motywacji podejmował wcześniejsze próby redukcji masy ciała, które kończyły się efektem jo-jo,
• ma niską samoocenę lub odczuwa silny wstyd związany z ciałem,
• jest kwalifikowany do leczenia chirurgicznego – w bariatrii przedoperacyjna ocena psychologiczna jest już standardem.

Co pomaga w trwałej zmianie nawyków?

Trudno wskazać jeden nadrzędny czynnik decydujący o trwałej zmianie stylu życia – zmiana zwykle wymaga równoległej pracy na kilku płaszczyznach.

Praca nad emocjami stanowi zazwyczaj punkt wyjścia, bo dopóki jedzenie pozostaje głównym sposobem radzenia sobie z napięciem, żadna interwencja dietetyczna nie przyniesie trwałego efektu.

Praca nad nawykami dotyczy szerszego stylu funkcjonowania, nie tylko odżywiania, ponieważ zmiana pojedynczego nawyku bez modyfikacji kontekstu rzadko się utrzymuje.

Praca nad samooceną i przekonaniami nabiera znaczenia tam, gdzie obecne jest myślenie dychotomiczne i silny krytycyzm wobec siebie po każdym odstępstwie od planu – to właśnie poczucie porażki, nie samo odstępstwo, najczęściej inicjuje powrót do dawnych wzorców.

Obszary te pozostają ze sobą ściśle powiązane, dlatego skuteczna praca psychologiczna w leczeniu polega na stopniowym procesie prowadzonym w tempie dostosowanym do gotowości pacjenta.

Bibliografia

Bąk-Sosnowska M., Białkowska M., Bogdański P. i in., Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, „Medycyna Praktyczna” wyd. specjalne, wrzesień 2024.

Bąk-Sosnowska M., Rola psychologa w leczeniu otyłości, Medycyna Praktyczna – Nadwaga i otyłość, mp.pl [dostęp online].

Brytek-Matera A., Zaburzenia odżywiania, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2021.

Herman C.P., Polivy J., Anxiety, restraint, and eating behavior, „Journal of Abnormal Psychology” 1975, nr 84(6), s. 666–672.

Lehman A.K., Rodin J., Styles of self-nurturance and disordered eating, „Journal of Consulting and Clinical Psychology” 1989, nr 57(1), s. 117–122.

Obara-Gołębiowska M., Nadwaga, otyłość i psychologia. Zastosowanie oddziaływań poznawczo-behawioralnych w pracy z pacjentami z nadmierną masą ciała i zaburzeniami współistniejącymi, Difin, Warszawa 2020.

Pinaquy S., Chabrol H., Simon C., Louvet J.P., Barbe P., Emotional eating, alexithymia, and binge-eating disorder in obese women, „Obesity Research” 2003, nr 11(2), s. 195–201.

Sekuła M., Paśnik K., Rola psychologa w chirurgicznym leczeniu otyłości olbrzymiej, „Lekarz Wojskowy” 2016, nr 95(3), s. 298–301.