Kobiece ADHD – ciche, ukryte, często nierozpoznane

ADHD u kobiet – inny obraz, te same konsekwencje

Temat neuroróżnorodności kobiet przez długi czas pozostawał na marginesie praktyki klinicznej i społecznej świadomości. Jak podkreśla Agnieszka Yilmaz:

- ADHD u kobiet przez lata pozostawało w cieniu. Nie dlatego, że występowało rzadziej, ale dlatego, że było inne, cichsze i głębiej ukryte.

Dziewczęta rzadziej prezentują objawy eksternalizacyjne, takie jak impulsywność czy nadruchliwość, jednak badania wskazują, że stopień wpływu zaburzenia na ich codzienne funkcjonowanie może być znaczący.

- U dziewczynek i kobiet rzadziej obserwuje się klasyczny, ‘typowy’, ‘szkolny’ obraz ADHD kojarzony z nadmierną ruchliwością.

W kolejnych etapach życia trudności nie znikają - zmienia się jedynie ich forma. Młode kobiety częściej podejmują zachowania ryzykowne i wykazują wysoki poziom współwystępowania innych zaburzeń psychicznych. W dorosłości częściej doświadczają zespołu napięcia przedmiesiączkowego (PMS) oraz przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego (PMDD; w literaturze skandynawskiej PMDS). Obserwuje się również zwiększone ryzyko powikłań ciąży, porodu przedwczesnego, depresji poporodowej oraz nasilenia objawów w okresie okołomenopauzalnym i menopauzalnym.

U kobiet w wieku starszym brak wcześniejszego rozpoznania często przekłada się na wieloletnie konsekwencje emocjonalne i zawodowe.

- Nie sprawiają problemów otoczeniu, problemy sprawiają same sobie

Specyfika objawów sprawia, że trudności dziewczynek bywają mniej widoczne dla otoczenia.

- Objawy obserwowane u dziewcząt to nadmierna aktywność myślowa, wysoka wrażliwość, szybkie przeciążanie się bodźcami, trudności z koncentracją utrzymywaną w czasie – dziewczynki częściej ‘śnią na jawie’, chaos poznawczy i organizacyjny, bardzo silna samokontrola.

Brak typowej nadruchliwości powoduje, że ich funkcjonowanie rzadziej budzi niepokój nauczycieli czy opiekunów. W efekcie rozpoznanie bywa odsuwane w czasie.

- W praktyce oznacza to, że kobiety z ADHD często nie są diagnozowane, bo nie sprawiają problemów otoczeniu, problemy sprawiają same sobie.

Zamiast zewnętrznych konfliktów pojawia się wewnętrzne napięcie, samokrytycyzm i poczucie niespełniania oczekiwań — własnych i cudzych.

Neuroróżnorodność – moda czy fakt? Psycholog wyjaśnia

Codzienność z ADHD: gdy nie można się zatrzymać. Ekspertka o tym, jak diagnoza przynosi ulgę

ADHD u dorosłych. Kiedy chaos jest codziennością

Który to miesiąc ciąży i kiedy poród? Poznaj swój aktualny wiek ciąży online

10 tys. dzieci dzięki in vitro w Polsce - kto może skorzystać z programu?

Procesy zachodzące w ciele: ellaOne ile utrzymuje się w organizmie?

Maskowanie – wysoka cena dopasowania

Jednym z kluczowych mechanizmów w kobiecym ADHD jest maskowanie.

- Maskowanie definiowane jest jako długotrwała próba dopasowania się do oczekiwań społecznych. Z zewnątrz kobieta może funkcjonować bardzo dobrze, ale w środku często jest permanentnie zmęczona, drażliwa i napięta.

To proces budowania strategii, które pozwalają sprostać wymaganiom: nadmierne planowanie, perfekcjonizm, wielokrotne sprawdzanie zadań, tłumienie impulsywności.

- Kobiety z ADHD przez lata uczą się kompensować swoje trudności, nadmiernie się kontrolują, przygotowują, planują, maskują rozkojarzenie i impulsywność aby ‘na zewnątrz’ funkcjonować w sposób społecznie akceptowany.

Podczas konsultacji klinicznej może to prowadzić do zaniżenia realnej skali obciążenia.

- W efekcie podczas wywiadu diagnostycznego ich aktualne funkcjonowanie bywa znacznie lepsze niż rzeczywisty koszt psychiczny, jaki ponoszą na co dzień.

Dlatego tak istotne jest spojrzenie na historię życia i mechanizmy radzenia sobie, a nie wyłącznie na aktualny obraz objawów.

- Dlatego w diagnostyce kobiet kluczowe jest uwzględnianie historii życia, długofalowych strategii radzenia sobie oraz obszarów przeciążenia, a nie tylko tego, jak dana osoba funkcjonuje ‘tu i teraz’.

Normy społeczne i „wewnętrzna nadpobudliwość”

Na sposób ujawniania się objawów silnie wpływają także normy kulturowe.

- Dziewczynki bardzo wcześnie uczą się, że powinny być spokojne, grzeczne, odpowiedzialne, uważne na innych, dobrze zorganizowane i emocjonalnie opanowane.

Brak społecznego przyzwolenia na ekspresję trudności powoduje, że energia kierowana jest do wewnątrz.

- Zamiast nadpobudliwości ruchowej pojawia się więc ‘nadpobudliwość wewnętrzna’, napięcie, lęk i bardzo silna samokontrola.

W efekcie strategia przystosowawcza zaczyna zastępować widoczny objaw.

- Dziewczynka, która ‘ogarnia mimo wszystko’, szybciej uczy się, że problemy należy ukrywać, a nie zgłaszać. Z czasem strategia radzenia sobie zastępuje widoczny objaw.

ADHD a współwystępujące trudności psychiczne

Brak rozpoznania zwiększa ryzyko zaburzeń lękowych, epizodów depresyjnych, przewlekłego stresu, wahań nastroju, obniżonej samooceny czy wypalenia zawodowego.

Część pacjentek otrzymuje początkowo diagnozę depresji lub zaburzeń lękowych, a dopiero później ujawnia się neuroatypowe podłoże trudności.

Po pomoc kobiety zgłaszają się najczęściej w momentach przełomowych: w okresie dojrzewania, w ciąży i połogu, podczas przeciążenia rolami czy w czasie menopauzy. To nie nagłe pojawienie się objawów, lecz wyczerpanie dotychczasowych zasobów.

Warto podkreślić, że ADHD nie oznacza braku ambicji ani niskiej inteligencji. Często współwystępuje z empatią, kreatywnością i myśleniem poza schematami.

Dowiedz się więcej

o zdrowiu psychicznym i pomocy psychologicznej

Sprawdź

Hormony zmieniają obraz objawów

Diagnostyka kobiet powinna uwzględniać zmienność objawów w cyklu hormonalnym.

- W kobiecym ADHD objawy nie są stałe i bardzo często zmieniają się wraz z cyklem hormonalnym.

Estrogen i progesteron wpływają na układy neuroprzekaźnikowe, szczególnie na regulację dopaminy.

- Estrogen, z punktu widzenia zdrowia psychicznego, jest naturalnym wsparciem dla funkcji poznawczych, koncentracji, skupienia i uwagi. Dodatkowo sprzyja lepszej kontroli impulsów i stabilności emocjonalnej.

Spadek estrogenu w drugiej fazie cyklu może wiązać się z większą impulsywnością, rozproszeniem i obniżoną tolerancją na stres.

- Należy jednak pamiętać, że hormony nie wywołują ADHD. Hormony zmieniają obraz ADHD.

Dlaczego diagnoza pojawia się tak późno?

- To właśnie połączenie trzech czynników, maskowania objawów, narzuconych norm społecznych oraz cyklu hormonalnego sprawia, że kobiece ADHD tak często rozpoznawane jest dopiero w dorosłości.

W gabinetach pojawiają się kobiety opisujące chaos codzienności, trudności w regulacji emocji, nadmierne poczucie odpowiedzialności i przewlekłe zmęczenie.

Rozpoznanie bywa dla nich momentem ulgi - pozwala uporządkować przeszłość, zmniejszyć samokrytycyzm i dobrać adekwatne leczenie.

Kobiece ADHD nie jest „łagodniejsze”. Jest inaczej manifestujące się - i dlatego wymaga większej uważności diagnostycznej.