Ciało pod lupą algorytmu. Jak media społecznościowe wpływają na obraz własnego ciała?

Mechanizm pułapki: Dlaczego porównujemy się w sieci?

Media społecznościowe działają jak gigantyczna wystawa, na której prezentowane są jedynie „najlepsze wersje” życia i wyglądu innych użytkowników. Algorytmy promujące treści wizualne sprawiają, że osoby z nadwagą są nieustannie bombardowane obrazami, które nie mają pokrycia w rzeczywistości.

W psychologii zjawisko to określamy mianem społecznego porównywania w górę. 

- Mechanizm „porównywania się w górę” polega na zestawianiu siebie z osobami, które postrzegamy jako bardziej atrakcyjne, szczuplejsze, sprawniejsze fizycznie lub odnoszące większe sukcesy. Choć teoretycznie takie porównania mogą działać motywująco, w praktyce bardzo często prowadzą do obniżenia samooceny i pogorszenia samopoczucia. Media społecznościowe stworzyły środowisko, w którym porównywanie się do innych stało się codziennością – wyjaśnia Marta Pawelec, psycholog, psychoterapeutyka i psychodietetyczka.

Dodaje też:

- Problem polega jednak na tym, że użytkownicy nie porównują się do przeciętnych ludzi, ale do starannie wyselekcjonowanych fragmentów ich życia. Zdjęcia publikowane w mediach społecznościowych są często wykonywane w odpowiednim świetle, po wielu próbach, a dodatkowo poddawane obróbce graficznej lub filtrom. Badania pokazują, że regularny kontakt z wyidealizowanymi sylwetkami może prowadzić do wzrostu niezadowolenia z własnego ciała, obniżenia samooceny oraz nasilenia objawów depresyjnych i lękowych.

Jak tłumaczy ekspertka szczególnie narażone są osoby, które już wcześniej doświadczały krytyki swojego wyglądu lub zmagały się z problemem nadwagi.

- Dla wielu osób z nadmierną masą ciała media społecznościowe stają się miejscem nieustannego przypominania o własnych kompleksach. Zamiast motywacji pojawia się poczucie porażki, przekonanie o własnej niewystarczalności i myśli typu: „Nigdy tak nie będę wyglądać”, „Nie jestem wystarczająco dobra” czy „Moja wartość zależy od tego, ile ważę”. W konsekwencji może dochodzić do obniżenia nastroju, wycofania społecznego, a nawet nasilenia jedzenia emocjonalnego.

Kiedy osoba z kompleksami z powodu wagi patrzy na wyretuszowane zdjęcia, jej mózg często ignoruje fakt, że są one efektem filtrów lub zaawansowanej obróbki graficznej. W rezultacie rośnie poziom niezadowolenia z własnego ciała, a poczucie własnej wartości drastycznie spada.

Szkodliwe mity dotyczące odchudzania – dlaczego mogą zaszkodzić Twojemu zdrowiu?

Fenotypy otyłości. Dlaczego ta sama dieta nie działa u każdego? Prof. Karolina Kędzierska-Kapuza wyjaśnia

Ciągle masz ochotę na słodycze? To nie zawsze głód. Dietetyk wyjaśnia, skąd bierze się apetyt na słodkie

Schudnąć 5 kg w tydzień – czy to możliwe? Lekarz wyjaśnia, co naprawdę tracisz

Psychogenne przyczyny otyłości: kiedy za nadwagą stoją emocje, a nie tylko dieta

Aplikacja do liczenia kalorii – na co zwrócić uwagę przy wyborze?

Zacznij leczyć otyłość dziś — bez kolejki, bez czekania

Przejdź do serwisu

Gdy kompleksy zmieniają się w zaburzenia

Niestety, problem sięga znacznie głębiej niż chwilowe obniżenie nastroju. Długotrwała ekspozycja na nierealistyczne kanony piękna może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych:

• Dysmorfofobia: obsesyjne skupienie na wyimaginowanych lub nieistotnych defektach wyglądu.
• Stany lękowe i depresyjne: wycofanie z życia towarzyskiego z powodu lęku przed oceną innych.
• Zaburzenia odżywiania: stosowanie restrykcyjnych diet w odpowiedzi na cyfrową presję.
• Chroniczny stres: wynikający z nieustannego dążenia do nieosiągalnego ideału.

W jaki sposób dietetyk i psycholog mogą pomóc pacjentowi zidentyfikować moment, w którym kompleksy przechodzą w zaburzenia lękowe lub dysmorfofobię?

- Niezadowolenie z własnego wyglądu jest doświadczeniem stosunkowo powszechnym i samo w sobie nie oznacza zaburzenia psychicznego. Problem pojawia się wtedy, gdy myśli dotyczące wyglądu zaczynają dominować codzienne funkcjonowanie, wpływają na relacje społeczne, pracę, naukę oraz samopoczucie – tłumaczy ekspertka Marta Pawelec.

Dietetyk bardzo często jest pierwszym specjalistą, do którego trafia osoba niezadowolona ze swojego wyglądu.

- Podczas konsultacji może zauważyć sygnały wskazujące, że problem wykracza poza kwestie związane z odżywianiem. Niepokój powinny wzbudzić sytuacje, w których pacjent mimo poprawy wyników zdrowotnych lub redukcji masy ciała nadal koncentruje się wyłącznie na swoich niedoskonałościach. Alarmujące mogą być także obsesyjne ważenie się, wielokrotne mierzenie obwodów ciała, stosowanie coraz bardziej restrykcyjnych diet czy przekonanie, że szczęście i akceptacja będą możliwe dopiero po osiągnięciu określonej wagi – wyjaśnia.

Rolą dietetyka nie jest diagnozowanie zaburzeń psychicznych, ale rozpoznanie sygnałów ostrzegawczych, prowadzenie psychoedukacji oraz skierowanie pacjenta do psychologa lub psychiatry, gdy pojawia się podejrzenie głębszych trudności emocjonalnych. Z kolei:

- Psycholog koncentruje się natomiast na emocjach, samoocenie, przekonaniach dotyczących własnego ciała oraz wpływie tych czynników na funkcjonowanie pacjenta. Analizuje między innymi ilość czasu poświęcanego na myślenie o wyglądzie, stopień cierpienia psychicznego z tym związanego oraz wpływ problemu na życie społeczne i zawodowe. 

W procesie diagnozy psycholog nie opiera się wyłącznie na rozmowie z pacjentem. Oprócz szczegółowego wywiadu może wykorzystać wystandaryzowane narzędzia psychologiczne pozwalające ocenić poziom samooceny, nasilenie lęku, obniżonego nastroju, objawów depresyjnych oraz sposób postrzegania własnego ciała. To one mogą prowadzić do odkrycia prawdziwych powodów cierpienia psychicznego:

- Dzięki temu możliwe jest określenie czy niezadowolenie z wyglądu mieści się jeszcze w granicach normy, czy zaczyna przybierać postać problemu klinicznego wymagającego specjalistycznego wsparcia. Jest to szczególnie ważne, ponieważ wiele osób zgłasza się po pomoc z przekonaniem, że problem dotyczy wyłącznie wyglądu lub masy ciała. Tymczasem pogłębiona diagnoza często pokazuje, że za trudnościami stoją również nasilony lęk, przewlekłe napięcie emocjonalne, obniżona samoocena, objawy depresyjne lub zaburzony obraz własnego ciała. To właśnie te czynniki bardzo często podtrzymują cierpienie psychiczne znacznie bardziej niż rzeczywisty wygląd pacjenta – podkreśla Marta Pawelec, specjalistka, która od wielu lat pomaga pacjentom zmagającym się z otyłością w trudnej sytuacji emocjonalnej.

Wylicza również na co należy zwrócić uwagę w przypadku dysmorfobii:

- W przypadku dysmorfofobii charakterystyczne są zachowania takie jak wielokrotne sprawdzanie swojego wyglądu w lustrze, ciągłe porównywanie się z innymi, wykonywanie dziesiątek zdjęć w celu oceny własnego wyglądu, ukrywanie określonych części ciała czy unikanie kontaktów społecznych. Osoba może być przekonana, że posiada bardzo widoczny defekt wyglądu, mimo że dla innych ludzi jest on niezauważalny lub nieistotny. 

Coraz częściej okazuje się, że źródłem cierpienia nie jest sama masa ciała, lecz sposób postrzegania siebie oraz przekonania dotyczące własnej wartości. Dlatego skuteczna pomoc wymaga spojrzenia nie tylko na dietę, ale także na emocje, samoocenę i obraz własnego ciała.

Dowiedz się więcej

o zdrowiu psychicznym i pomocy psychologicznej

Sprawdź

Cyfrowy detoks. Jak odzyskać spokój ducha?

Organizm bardzo często wysyła sygnały ostrzegawcze znacznie wcześniej, niż jesteśmy gotowi je zauważyć. 

- Problem polega na tym, że wiele osób interpretuje pogorszenie samopoczucia jako własną słabość, podczas gdy jest ono naturalną reakcją na przeciążenie psychiczne. Do biologicznych sygnałów ostrzegawczych należą przede wszystkim napięcie mięśniowe, przyspieszone bicie serca, uczucie ściskania w żołądku, problemy ze snem, trudności z koncentracją, bóle głowy oraz przewlekłe zmęczenie. U części osób pojawia się również wzrost apetytu i częstsze epizody jedzenia emocjonalnego. Stres związany z ciągłym porównywaniem się do innych może wpływać na funkcjonowanie całego organizmu – precyzuje psycholog Marta Pawelec.

Nie mniej ważne są sygnały psychologiczne.

- Alarmujące powinno być regularne pogorszenie nastroju po korzystaniu z mediów społecznościowych, pojawianie się myśli typu: „jestem beznadziejna”, „nigdy tak nie będę wyglądać”, „wszyscy radzą sobie lepiej ode mnie”, a także uzależnianie własnej wartości od wyglądu, liczby kilogramów czy reakcji pod publikowanymi zdjęciami. 

I dodaje:

- Niepokój powinny wzbudzić również sytuacje, w których myśli dotyczące wyglądu zaczynają zajmować znaczną część dnia, utrudniają koncentrację, powodują wycofywanie się z życia społecznego lub prowadzą do rezygnacji z aktywności, które wcześniej sprawiały przyjemność. Niepokojące są także zachowania takie jak wielokrotne sprawdzanie swojego wyglądu w lustrze, ciągłe poprawianie wyglądu przed wyjściem z domu czy wykonywanie dziesiątek zdjęć w celu oceny własnego wyglądu. W takich sytuacjach warto skonsultować się z psychologiem. 

Psycholog może ocenić, czy obserwowane trudności są reakcją na przeciążenie psychiczne związane z korzystaniem z mediów społecznościowych, czy też zaczynają przybierać postać problemu klinicznego.

Szczególną uwagę zwraca się na poziom odczuwanego lęku, nasilenie negatywnych myśli dotyczących własnego wyglądu, spadek samooceny, wycofywanie się z relacji społecznych oraz wpływ tych trudności na codzienne życie pacjenta. Niestety często zdarza się, że pacjent głęboko skrywa prawdziwe przyczyny swojego cierpienia:

- Osoby z rozwijającą się dysmorfofobią bardzo często nie dostrzegają rzeczywistej skali problemu. Są przekonane, że źródłem ich cierpienia jest wyłącznie wygląd, podczas gdy w rzeczywistości coraz większą rolę zaczynają odgrywać lęk, nadmierna samokrytyka, poczucie wstydu oraz zaburzony obraz własnego ciała.

Odzyskanie zdrowej relacji z własnym ciałem wymaga świadomego podejścia do technologii. Oto jak przeprowadzić skuteczny „cyfrowy detoks”:

• Weryfikacja treści: przestań obserwować konta, które budzą w Tobie poczucie gorszości. Zastąp je profilami promującymi „body neutrality” lub „body positivity”, które pokazują różnorodność ludzkich sylwetek.
• Ustal limity czasowe: ogranicz czas spędzany przed ekranem. Zamiast scrollować, skup się na aktywnościach, które dają Ci radość w świecie rzeczywistym.
• Praktyka uważności: zwracaj uwagę na to, co czujesz, przeglądając media społecznościowe. Jeśli pojawia się smutek lub złość, to znak, że warto odłożyć telefon.
• Zadbaj o relacje bezpośrednie: rozmowy twarzą w twarz budują znacznie silniejsze poczucie przynależności i akceptacji niż wirtualne interakcje.

Dieta-aktywność-higiena cyfrowa

W procesie leczenia otyłości, obok diety i aktywności fizycznej, coraz częściej wdraża się higienę cyfrową jako element wspierający zdrowie psychiczne pacjenta. Co przez nią rozumiemy tłumaczy psycholożka i psychodietetyczka Marta Pawelec:

- Obecnie coraz lepiej rozumiemy, że masa ciała jest wynikiem działania wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Jednym z nich jest środowisko cyfrowe, w którym funkcjonujemy każdego dnia. Coraz więcej psychologów, dietetyków i lekarzy zwraca uwagę na rolę higieny cyfrowej. Obejmuje ona świadome zarządzanie treściami, które oglądamy, ograniczanie ekspozycji na profile promujące nierealistyczne standardy urody oraz kontrolowanie czasu spędzanego w mediach społecznościowych. 

W praktyce może to oznaczać usunięcie obserwowanych profili wywołujących poczucie winy lub wstydu, obserwowanie twórców promujących zdrowie zamiast kultu szczupłości, wyłączanie powiadomień czy wprowadzanie regularnych przerw od mediów społecznościowych. Niezwykle istotne okazuje się być indywidualne podejście do problemu pacjenta:

- Warto jednak podkreślić, że skuteczność leczenia otyłości zależy nie tylko od diety i aktywności fizycznej. Ogromne znaczenie mają również indywidualne cechy osobowości. W swojej pracy magisterskiej analizowałam zależności pomiędzy cechami osobowości, samooceną a wskaźnikiem BMI. Wyniki pokazały, że nie istnieje jeden uniwersalny model pracy, który będzie skuteczny dla wszystkich pacjentów. Przykładowo osoby z niższym poziomem sumienności mogą mieć większe trudności z regularnym przestrzeganiem zaleceń dietetycznych, planowaniem posiłków oraz utrzymywaniem zdrowych nawyków. W takich przypadkach samo przekazanie jadłospisu często okazuje się niewystarczające. Z kolei wysoki poziom neurotyczności wiąże się z większą podatnością na stres, lęk oraz silniejsze przeżywanie negatywnych emocji. Jeżeli pacjent nie posiada skutecznych sposobów regulacji emocji, jedzenie może stać się sposobem redukowania napięcia. W praktyce oznacza to większe ryzyko jedzenia emocjonalnego, kompulsywnego objadania się oraz trudności z utrzymaniem efektów leczenia. 

To jednak nie wszystko:

- Również wysoka ekstrawersja może stanowić pewne wyzwanie terapeutyczne. Osoby ekstrawertywne częściej uczestniczą w spotkaniach towarzyskich, spontanicznie podejmują aktywności i funkcjonują w środowiskach, gdzie jedzenie jest ważnym elementem relacji społecznych. W konsekwencji realizacja zaleceń żywieniowych bywa trudniejsza, ponieważ plan żywieniowy przegrywa z bieżącymi wydarzeniami i potrzebą kontaktu z innymi ludźmi.

Dlatego współczesne leczenie otyłości coraz częściej opiera się na współpracy dietetyka i psychologa.

- Dietetyk pomaga budować zdrowe nawyki żywieniowe, natomiast psycholog wspiera rozwijanie umiejętności regulacji emocji, pracę nad samooceną, motywacją oraz identyfikację indywidualnych barier wynikających między innymi z cech osobowości. Dzięki temu terapia staje się bardziej dopasowana do człowieka, a nie wyłącznie do liczby kilogramów, które chce stracić – podsumowuje nasza ekspertka.