Dziecko szybko przybiera na wadze? Dietetyk pediatryczny mówi, kiedy to już powód do niepokoju

Nadwaga i otyłość wśród dzieci

Nadwaga i otyłość w przypadku dzieci i młodzieży definiowane są w odniesieniu do siatek centylowych. Są to wykresy, które obrazują rozkład danych wskaźników (np. masy ciała lub wzrostu) w danej populacji. Skonstruowano wiele różnych siatek centylowych, które służą m.in. do oceny rozwoju niemowląt (siatki centylowe obwodu głowy) lub konkretnych wskaźników zdrowotnych (np. siatki centylowe ciśnienia tętniczego). Te służące do diagnostyki otyłości dziecięcej przedstawiają wzajemne zależności:

• masy ciała do wieku i długości ciała/wzrostu do wieku,
• masy ciała do długości ciała/wzrostu,
• oraz wskaźnika masy ciała (BMI) do wieku.

Nadwagę u dzieci rozpoznaje się, gdy powyższe wskaźniki oznaczone na siatce mieszczą się między 85. a 95. centylem, natomiast otyłość – gdy przekraczają 95. centyl. Masa ciała powinna zostać oceniona na każdym bilansie zdrowia dziecka. Oceny tej można dokonać także samodzielnie w domu, korzystając z oficjalnego kalkulatora Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” (https://nauka.czd.pl/kalkulator-2/).

Od wielu lat obserwujemy wzrost odsetka dzieci chorujących na otyłość. W zeszłym roku odnotowano, że po raz pierwszy w historii liczba dzieci z otyłością przekroczyła liczbę dzieci niedożywionych. Taka sytuacja wiąże się z wieloma zagrożeniami – wysoka zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie może doprowadzić do rozwoju poważnych chorób, takich jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, czy marskość wątroby, już w wieku dzecięcym lub nastoletnim. Dzieci i młodzież chorujące na otyłość mają też większe ryzyko rozwoju depresji w młodym wieku. Co więcej, występowanie nadwagi w dzieciństwie zwiększa ryzyko jej utrzymania lub ponownego rozwoju w kolejnych etapach życia.

Przybierasz na wadze mimo diety? Czy winne mogą być przyjmowane leki?

Mam nadwagę i dobre wyniki badań. Czy muszę się leczyć? Obesitolog odpowiada

Food noise – czym jest ciągłe myślenie o jedzeniu i jak odróżnić je od głodu?

5, 10, 15 procent mniej masy ciała. Chirurg pokazuje, co wtedy dzieje się z organizmem

Jak ocenić, czy jest się otyłym? BMI to za mało. Chirurg bariatryczny wyjaśnia

Dlaczego tak trudno na stałe schudnąć? Lekarz wyjaśnia, jak organizm walczy o odzyskanie wagi

Zacznij leczyć otyłość dziś — bez kolejki, bez czekania

Przejdź do serwisu

Skąd się bierze otyłość wśród dzieci?

Większość przypadków otyłości, niezależnie od wieku, związanych jest z nieprawidłowym stylem życia, przede wszystkim niewłaściwą dietą i niedostateczną aktywnością fizyczną. Nawyki te kształtowane są od wczesnego dzieciństwa, głównie w oparciu o obserwację zachowań rodziców. Ta właśnie nauka poprzez obserwację odpowiedzialna jest za zauważane często występowanie otyłości w rodzinie. Choroba ta rzadko faktycznie wynika z przyczyn genetycznych. Nie da się jednak ukryć, że często występuje w rodzinie. Związane jest to właśnie z powielaniem nieprawidłowych nawyków przez kolejne pokolenia.

Rodzina – choć najważniejsza w tym aspekcie – nie jest jednak jedynym środowiskiem, w którym dziecko uczy się zasad stylu życia. Bardzo istotne jest, jakie treści przekazywane są w placówkach edukacyjnych, począwszy już od przedszkola. Dziecko uczy się tu zarówno od opiekunów i opiekunek, jak i od swoich rówieśników. Zaczynając od obserwacji, z czasem zaczyna świadomie przetwarzać informacje i budować własną bazę wiedzy i poglądów na temat zdrowia. Wpływ na ten proces mają wspólne posiłki, lekcje dotyczące zdrowia, a nawet wystrój szkoły (np. obecność plakatów edukacyjnych), jej funkcjonowanie (np. organizowanie dni zdrowia) oraz dostępność danej żywności (np. automaty z przekąskami, sklepiki szkolne).

Ponadto, dzieci i młodzież to grupy szczególnie podatne na działanie marketingu. Powszechne są reklamy angażujące idoli, takich jak influencerzy, artyści, a nawet postaci z filmów dla dzieci. Zazwyczaj zachęcają one do zakupu wysoko przetworzonej żywności i są nadzwyczaj skuteczne w przypadku dzieci i nastolatków.

To jednak nie wszystkie możliwe przyczyny rozwoju otyłości u dzieci. Otyłość jest chorobą wieloczynnikową, do której często prowadzi złożony proces budowania nawyków. Mogą mieć na niego wpływ relacje, emocje, zaburzenia mechanizmów głodu i sytości, czynniki genetyczne i środowiskowe oraz wiele innych.

Mity związane z otyłością dziecięcą

Wokół nadwagi i otyłości dziecięcej od lat krąży wiele mitów, które nie tylko utrudniają prowadzenie leczenia, ale mogą opóźnić samo postawienie diagnozy.

Jednym z takich mitów jest tzw. „mit pulchnego dziecka”. Polega on na wierzeniu, że dziecko z subiektywnie postrzeganą „lekką nadwagą” jest po prostu dzieckiem dobrze odżywionym i zdrowym. Możemy go powiązać z postrzeganiem żywienia już na etapie życia płodowego, kiedy to przyszła mama zachęcana jest do „jedzenia za dwoje”. Nadmierny przyrost masy ciała związany z taką postawą może prowadzić do wzrostu masy urodzeniowej (>4000 g), która zwiększa ryzyko wystąpienia otyłości i chorób metabolicznych w późniejszym wieku. Na kolejnych etapach życia dziecko bywa przekarmiane, aby osiągnąć subiektywnie odpowiedni „poziom odżywienia”, co nie tylko prowadzi do wzrostu masy ciała, ale także może zaburzać naturalne odczuwanie głodu i sytości.

Kolejnym mitem jest przeświadczenie, że otyłość jest chorobą genetyczną. O ile w pewnym stopniu może wynikać z przyczyn genetycznych, a samo ryzyko otyłości zwiększa się, jeśli obciążenie chorobą występuje w rodzinie, otyłość monogenowa (a więc wynikająca z pojedynczej mutacji genu) jest schorzeniem rzadko spotykanym. Najczęściej otyłość u dzieci związana jest z występowaniem nieprawidłowych nawyków zdrowotnych. Tym samym redukcja masy ciała jest możliwa w zdecydowanej większości przypadków.

Ostatnim, bardzo krzywdzącym mitem jest przekonanie, że dziecko samo wyrośnie z nadwagi. O ile w niektórych przypadkach niewielkiego nadmiaru ciała jest to do pewnego stopnia możliwe, tak przeważnie wymagane jest wdrożenie odpowiednich działań, najlepiej poprzedzonych konsultacją ze specjalistą -  dietetykiem i/lub lekarzem.

Moje dziecko ma nadwagę - co robić?

Odpowiednio szybkie wdrożenie odpowiednich działań umożliwi powrót do prawidłowej masy ciała. Pierwszym postępowaniem, jakie wykorzystuje się w leczeniu otyłości dziecięcej, jest modyfikacja stylu życia, w szczególności poprawa diety i zwiększenie aktywności fizycznej. Warto skorzystać z pomocy specjalistów w danych dziedzinach, w tym:

• dietetyka lub psychodietetyka, który pomoże w odpowiednim zbilansowaniu diety i dostosuje zalecenia do stanu zdrowia, możliwości i preferencji dziecka;
• fizjoterapeuty, który zaleci adekwatną aktywność fizyczną z uwzględnieniem indywidualnych czynników;
• psychologa, który pomoże w budowaniu zdrowego obrazu ciała i relacji wspierającej proces zmiany.

Niezmiernie istotne jest, by w proces zmiany nawyków zaangażowane było nie tylko dziecko, ale cała rodzina, przede wszystkim rodzice/opiekunowie. Dzieci najskuteczniej uczą się poprzez naśladowanie autorytetów. Stąd też łatwo przyjmują nawyki, które widzą w domu, w grupie rówieśników, ale też w mediach.

W przypadku, gdy sama zmiana stylu życia nie przynosi efektów, można rozważyć zastosowanie diety redukcyjnej. W przypadku dzieci nie należy wdrażać ją na własną rękę. Wzrastający organizm dziecka wymaga dostarczenia odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych. Dieta taka powinna zostać ułożona przez dietetyka z odpowiednim wykształceniem, specjalizującego się w żywieniu dzieci.

Kolejnym krokiem w przypadku braku oczekiwanych efektów może być zastosowanie farmakoterapii. Istnieją leki, które wspomagają leczenie otyłości dziecięcej, jednak muszą być odpowiednio dostosowane przez lekarza pediatrę, w szczególności diabetologa lub endokrynologa.

W najbardziej skrajnych przypadkach pomocne może okazać się wykonanie operacji bariatrycznej. Jest to jednak inwazyjny zabieg, który musi zostać poprzedzony odpowiednim przygotowaniem pod opieką interdyscyplinarnego zespołu. Decyzję o jego wykonaniu podejmuje się w przypadku dzieci bardzo rzadko.

Jak rozmawiać z dzieckiem o otyłości?

Nadwaga i otyłość to tematy trudne i kontrowersyjne. Ze względu na swój kontekst społeczny nieodpowiednie podejście do nich może skutkować obniżeniem samooceny i poczucia własnej wartości, a także doprowadzić do rozwoju nieprawidłowego obrazu ciała u dziecka. Równocześnie jednak rozpoczęcie diagnostyki i leczenia wymaga nazwania problemu i poinformowania dziecka o jego istnieniu. Jak więc rozmawiać, aby nie wyrządzić dziecku krzywdy?

Przede wszystkim warto skupić się na aspektach zdrowotnych nadwagi. Należy unikać wiązania stanu dziecka z wyglądem. Istotne jest również, by nie straszyć dziecka konsekwencjami otyłości – może poczuć się przytłoczone i zamknąć się na jakiekolwiek działania. Rozmowy z dzieckiem najlepiej rozpocząć wraz ze specjalistą, który przedstawi problem w odpowiedni sposób i zaleci dalsze postępowanie. Jeśli dobrze przeprowadzimy pierwszy etap zmiany, możemy liczyć na większe szanse na dobre rezultaty.

Pierwsze kroki

Zadbaj o regularność posiłków i ich odpowiedni skład. Pracuj z dzieckiem nad nawykiem jedzenia co około 3 godziny. Buduj posiłki zgodnie z zasadami zdrowego odżywiania, dbając o odpowiednią zawartość warzyw i owoców, pełnowartościowego białka, zdrowych tłuszczów i pełnoziarnistych źródeł węglowodanów.

Zachęcaj dziecko do aktywności fizycznej. Wybierzcie wspólnie zajęcia sportowe, w których będzie chętnie uczestniczyć.

Ogranicz dostęp dziecka do ekranów. Zmniejszenie czasu ekranowego pozwoli ograniczyć czas spędzany w pozycji siedzącej, a to korzystnie wpływa na zdrowie.

Traktuj dziecko tak, jak sam_ chciał_byś być traktowan_. Uwzględniaj jego preferencje oraz dotychczasowe przyzwyczajenia. Staraj się patrzeć na nowe zasady jego oczami. Pamiętaj, że czasem lepiej pozwolić na coś w kontrolowanej ilości (np. słodycze, czas ekranowy), niż całkowicie zakazać.

Dawaj przykład! Żadna książka ani lekcja nie poprawi stylu życia dziecka tak, jak obserwacja zdrowych zachowań rodzica.