Analogi GLP-1 w praktyce klinicznej: działania niepożądane, monitorowanie i zapobieganie efektowi jo-jo

Nudności, odwodnienie i cierpliwość w eskalacji dawki 

Red.: Jakie działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego widzi Pani najczęściej w swojej praktyce klinicznej i jakie strategie łagodzenia objawów okazują się najskuteczniejsze? 

Monika Storman: Zdecydowanie dominują nudności (podobnie jak w badaniach rejestracyjnych STEP (semaglutyd) i SURMOUNT (tirzepatyd) raportowano je u ok. 30–44% pacjentów), zwłaszcza w fazie zwiększania dawki. Rzadziej występują wymioty. 

Należy pamiętać, że analogi GLP-1 mogą osłabić poczucie pragnienia, a kwestia prawidłowego nawodnienia jest bardzo często niedoceniana przez pacjentów. Zawsze zalecam minimum 1,5–2 l płynów dziennie i uczulam na sygnały alarmowe, jak: ciemny mocz, zmniejszona diureza, zawroty głowy przy wstawaniu. Jest to szczególnie ważne przy jednoczesnym stosowaniu diuretyków. 

Niektórzy pacjenci relacjonują, że przez pierwsze dwa–trzy dni po iniekcji czuli się źle, mieli ból głowy, nudności i dopiero regularne, zbilansowane posiłki oraz odpowiednie nawodnienie łagodziło objawy. Do czynników nasilających te działania niepożądane należą też tłuste i smażone potrawy oraz alkohol (co ciekawe, część pacjentów w trakcie terapii zgłasza spontaniczny spadek apetytu na alkohol). Kieruję się kluczową zasadą — nie ulegam presji pacjentów na szybkie zwiększanie dawki, pamiętając, że organizm potrzebuje czasu na adaptację. 

Z innych objawów niepożądanych — zaparcia i refluks żołądkowo-przełykowy. W takich przypadkach doradzam iniekcję leku wieczorem (pacjenci „przesypiają" niektóre działania niepożądane), unikanie leżenia po posiłkach, suplementację magnezu i błonnika. W cięższych przypadkach oczywiście redukcja dawki lub wydłużenie odstępu od kolejnej dawki. 

„Proszę mniej jeść i więcej się ruszać” – dlaczego to za mało w leczeniu otyłości?

Rola psychodietetyka w leczeniu otyłości. Kiedy sama dieta to za mało?

Jak rozmawiać z dzieckiem o wadze, żeby mu nie zaszkodzić

Otyłość sarkopeniczna u seniorów: groźny niedobór mięśni przy nadmiarze tłuszczu

Modelowanie sylwetki po odchudzaniu. Dlaczego skóra „nie wraca" i co realnie na to pomaga

Jabłko czy gruszka? Dlaczego otyłość u kobiet i mężczyzn to zupełnie inna historia

Zacznij leczyć otyłość dziś — bez kolejki, bez czekania

Przejdź do serwisu

Trzustka i nerki — monitorować mądrze, nie nadmiarowo

Red.: W jaki sposób monitoruje Pani pacjentów długoterminowo stosujących leki GLP-1, aby wcześnie wykryć ewentualne powikłania dotyczące trzustki lub nerek? 

Monika Storman:  Podstawą leczenia choroby otyłościowej jest dokładny wywiad przed włączeniem leczenia: takie informacje jak np. przebyte zapalenie trzustki, kamica żółciowa, spożywanie alkoholu. Rutynowo zlecam USG jamy brzusznej i lipidogram na starcie. 

Nie rekomenduję rutynowego oznaczania lipazy i amylazy u bezobjawowych pacjentów — izolowane podwyższenie enzymów bez objawów nie jest wskazaniem do odstawienia leku. Lipazę kontroluję co 6 miesięcy jedynie u pacjentów z otyłością olbrzymią, hipertrójglicerydemią lub kamicą żółciową. Zawsze informuję pacjentów, że w przypadku dolegliwości bólowych w nadbrzuszu, bólu promieniującego do pleców lub o charakterze opasującym, powinni pilnie zgłosić się do lekarza. 

W zakresie nerek monitorowanie jest szczególnie istotne, tym bardziej, że badanie FLOW 2024 wykazało, że semaglutyd redukuje ryzyko istotnych powikłań nerkowych, sercowo-naczyniowych i zgonu o 24% u pacjentów z cukrzycą typu 2 i przewlekłą chorobą nerek. To dane, które powinniśmy też dokumentować jako korzystny efekt terapii — nie szukajmy tylko powikłań. Schemat kontroli wygląda tak, że zlecam oznaczenie eGFR i kreatyniny — wyjściowo, po 3 miesiącach, następnie co 6–12 miesięcy, a także ACR z próbki moczu dodatkowo u pacjentów z cukrzycą typu 2, ale także przy nadciśnieniu tętniczym i otyłości olbrzymiej. 

Jeszcze raz podkreślę, że należy zachować szczególną czujność przy nasilonych objawach żołądkowo-jelitowych, gdyż odwodnienie to bezpośredni mechanizm ostrego uszkodzenia nerek. 

Semaglutyd czy tirzepatyd? Podobne profile, różna dynamika 

Red.: Czy w praktyce klinicznej obserwuje Pani różnice w profilu działań niepożądanych między poszczególnymi preparatami (np. semaglutyd a tirzepatyd)? 

Monika Storman: Profile działań niepożądanych są zbliżone: w obu przypadkach dominują nudności, wymioty, zaparcia i refluks. Różnice dotyczą raczej nasilenia i dynamiki: przy semaglutydzie zaparcia bywają bardziej nasilone, a przy tirzepatydzie częściej obserwuję wymioty przy gwałtownym zwiększaniu dawki. 

Cenna jest obserwacja pacjentów, którzy przechodzili z semaglutydu na tirzepatyd — zauważają oni szybsze uczucie sytości i to, że „przestali myśleć o jedzeniu". Ta nagła zmiana bywa dla niektórych z nich trudna do zaakceptowania psychicznie. Co ciekawe, najnowsze badania z 2026 roku sugerują, że tirzepatyd może wiązać się z nieco większą utratą masy mięśniowej niż semaglutyd (o ok. 2% więcej po 12 miesiącach terapii), co stanowi dodatkowy argument za tym, by przy tym leku szczególnie konsekwentnie łączyć terapię z treningiem oporowym i odpowiednią podażą białka. 

Semaglutyd jest zwykle lepiej tolerowany na początku terapii (efekt zmniejszenia apetytu narasta wolniej) i jest często lepszym wyborem dla pacjentów, którzy mogą mieć trudności z adaptacją zmiany trybu życia (powtarzam pacjentom, że w trakcie terapii nie mają być na „diecie zero", wręcz przeciwnie — należy obliczyć odpowiednie zapotrzebowanie kaloryczne i zadbać o jakościowe posiłki, szczególnie pamiętając o białku). 

Ale wracając do działań niepożądanych — należy pamiętać, że pacjent, który nie mógł tolerować semaglutydu z powodu nudności, nie powinien być od razu uznany za kogoś, kto nie toleruje tirzepatydu — i odwrotnie. Te leki działają inaczej i reakcje pacjentów mogą być bardzo różne. Warto dać pacjentowi szansę na wypróbowanie drugiej opcji. 

Jeśli natomiast chodzi o skuteczność, tirzepatyd wykazuje większą redukcję masy ciała w badaniach SURMOUNT w porównaniu z badaniami STEP dla semaglutydu. Jest to ważny argument przy wyborze leczenia dla pacjentów z bardzo wysokim BMI lub innymi problemami metabolicznymi. 

Efekt jo-jo — najtrudniejszy element terapii 

Red.: Jakie są Pani zalecenia dotyczące zapobiegania efektowi jo-jo? 

Monika Storman: Uważam, że jest to najtrudniejszy element terapii. Zawsze powtarzam pacjentom, że lek to narzędzie, a nie terapia przyczynowa. Konieczna jest zmiana nawyków żywieniowych, zwiększenie i regularność aktywności fizycznej, a czasami także wsparcie psychologa/psychoterapeuty/psychiatry. Zgodnie ze stanowiskiem WHO z grudnia 2025 r. leczenie ma charakter przewlekły, podobnie jak leczenie nadciśnienia tętniczego. Jednak świadomość kosztu leczenia zmusza mnie do informowania pacjentów, że farmakologia powinna trwać minimum rok, a leczenie niefarmakologiczne — całe życie. 

Kilka moich wskazówek: 

Dieta 

• odpowiednia ilość białka — u pacjentów bez przewlekłej choroby nerek lub ryzyka jej wystąpienia minimum 1,2–1,5 g/kg należnej masy ciała (pomocny bywa „dzienniczek białkowy" na 3 miesiące) 
• trwała zmiana wzorców żywieniowych (rezygnujemy ze słodkich napojów, fast foodów, słodyczy, wysoko przetworzonej żywności) 
• regularność posiłków celem zmniejszenia działań niepożądanych z przewodu pokarmowego 
• ograniczenie alkoholu („pustych kalorii") — jak wspominałam, obserwuję u pacjentów zmniejszony apetyt na alkohol, ale nie zwalnia to nas, lekarzy, dietetyków i innych specjalistów, z edukacji. 

Aktywność fizyczna 

• codzienna aktywność — krokomierz; wystarczy już 7 tys. kroków dziennie (badania pokazują, że to poziom, przy którym obserwuje się już istotną redukcję ryzyka zgonu, zbliżoną do efektu 10 tysięcy kroków) 
• aktywność aerobowa 
• trening oporowy — absolutnie kluczowy przy terapii GLP-1; badania nad składem ciała (np. substudium SURMOUNT-1) pokazują, że redukcji masy ciała towarzyszy też pewna utrata masy mięśniowej, którą odpowiedni trening siłowy i podaż białka pozwalają istotnie ograniczyć i zachować siłę funkcjonalną. 

Podsumowując:

• nie należy planować z góry daty odstawienia leku — to leczenie przewlekłe 
• jeśli pacjent chce przerwać terapię, robimy to poprzez stopniowe zmniejszanie dawki leku, a nie jego gwałtowne odstawienie 
• bardzo ważne jest równoległe wsparcie psychologiczne/dietetyczne 
• jeśli odstawiam lek, daję pacjentowi kolejne cele, takie jak utrzymanie aktywności fizycznej i wypracowanych nawyków żywieniowych, które sprawdzam poprzez wizyty kontrolne co 3 miesiące przez pierwszy rok od odstawienia leku.