Wysoki cholesterol mimo zdrowej diety. Dietetyczka wyjaśnia, co może być przyczyną

Dlaczego cholesterol jest wysoki, mimo że zdrowo się odżywiamy?

Podwyższony cholesterol LDL nie zawsze wynika z błędów żywieniowych. Na jego stężenie wpływają także procesy zachodzące w organizmie, w tym produkcja cholesterolu w wątrobie, jego wchłanianie w jelitach oraz usuwanie lipoprotein LDL z krwi.

Jak wyjaśnia dietetyczka Monika Papuga-Sobczak:

- Stężenie cholesterolu LDL zależy nie tylko od diety, lecz także od produkcji cholesterolu w wątrobie, jego wchłaniania w jelitach oraz usuwania lipoprotein LDL z krwi. Dlatego nawet dobrze skomponowana dieta nie zawsze zapewnia prawidłowy wynik.

Jedną z możliwych przyczyn są predyspozycje genetyczne, szczególnie hipercholesterolemia rodzinna. W jej przebiegu stężenie LDL może być podwyższone już od dzieciństwa, niezależnie od masy ciała i sposobu odżywiania.

Zgodnie z aktualnym podejściem Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego wartość LDL-C wynosząca 190 mg/dl (4,9 mmol/l) lub więcej jest punktem odcięcia ciężkiej hipercholesterolemii i silnym sygnałem możliwej heterozygotycznej hipercholesterolemii rodzinnej. Taki wynik wymaga pilnej oceny lekarskiej, wykluczenia przyczyn wtórnych, oceny wywiadu rodzinnego oraz rozważenia diagnostyki w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej. Sam wynik nie rozpoznaje jednak choroby genetycznej.

Na profil lipidowy wpływają również wiek, zmiany hormonalne i choroby współistniejące. Niedoczynność tarczycy jest jedną z ważnych, potencjalnie odwracalnych przyczyn podwyższonego LDL. Niekorzystne zmiany mogą pojawić się również po menopauzie. Znaczenie mają także niektóre choroby nerek i wątroby oraz przyjmowane leki.

Styl życia nadal odgrywa istotną rolę. Dieta bogata w tłuszcze nasycone i trans, brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu oraz nadmierne spożycie alkoholu mogą niekorzystnie wpływać na profil lipidowy i ryzyko sercowo-naczyniowe.

Jeśli LDL pozostaje wysoki mimo zdrowego odżywiania, warto skonsultować wyniki z lekarzem. W zależności od sytuacji może być potrzebna ocena pełnego lipidogramu, wywiadu rodzinnego, przyjmowanych leków oraz dodatkowych parametrów, takich jak TSH, glikemia czy wskaźniki funkcji nerek i wątroby.

Cholesterol. Nie wolno bagatelizować jego poziomu

Za wysoki cholesterol. Jaką dietę wybrać i dlaczego to nie wystarczy

Co jeść jesienią, gdy robi się zimno? 7 produktów, które warto mieć w kuchni

Śniadaniówka dziecka do szkoły. Co powinno się w niej znaleźć?

Food noise – czym jest ciągłe myślenie o jedzeniu i jak odróżnić je od głodu?

5, 10, 15 procent mniej masy ciała. Chirurg pokazuje, co wtedy dzieje się z organizmem

Które produkty najbardziej podnoszą poziom LDL?

Największe znaczenie w diecie mają tłuszcze nasycone i przemysłowe tłuszcze trans. Ważne jest nie tylko ich ograniczenie, ale również zastąpienie ich korzystniejszymi źródłami tłuszczu.

Warto zwrócić uwagę na ilość masła, smalcu, tłustych serów, śmietany, tłustego mięsa, kiełbas i boczku. Tłuszcze nasycone mogą znajdować się również w niektórych produktach cukierniczych i wysoko przetworzonych przekąskach.

Nie oznacza to jednak konieczności całkowitego wykluczenia jajek, nabiału czy czerwonego mięsa. Znaczenie ma całościowy sposób odżywiania, częstotliwość spożywania poszczególnych produktów i ich zestawienie w codziennych posiłkach.

Jajka zawierają cholesterol pokarmowy, ale reakcja organizmu na jego spożycie jest indywidualna. Inaczej może wyglądać wpływ jajka podanego z warzywami i pieczywem pełnoziarnistym, a inaczej regularnych posiłków z jajkami, boczkiem, kiełbasą i masłem.

Przy wysokim LDL warto częściej wybierać produkty mleczne o niższej zawartości tłuszczów nasyconych, takie jak jogurt naturalny, kefir czy chudy twaróg. W przypadku czerwonego mięsa istotne są porcja, częstotliwość spożycia i zawartość tłuszczu, a mięso przetworzone warto ograniczać wyraźniej.

Jak podkreśla Monika Papuga-Sobczak:

- Najważniejsza jest całościowa struktura diety. Ograniczenie masła nie przyniesie efektu, jeśli zostanie zastąpione słodyczami lub wysoko przetworzonymi przekąskami. Najlepsze rezultaty daje łączenie kilku zmian.

Co jeść, żeby obniżyć cholesterol?

Dieta wspierająca obniżenie LDL powinna opierać się na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, roślinach strączkowych, orzechach, rybach i tłuszczach roślinnych. Jednym z polecanych wzorców żywienia jest dieta śródziemnomorska.

Szczególną rolę odgrywa błonnik rozpuszczalny, który ogranicza wchłanianie zwrotne kwasów żółciowych. Dzięki temu wątroba wykorzystuje cholesterol do ich produkcji, co może przyczyniać się do obniżenia stężenia LDL we krwi.

Dobrymi źródłami błonnika rozpuszczalnego są płatki owsiane, rośliny strączkowe i niektóre owoce. Można również stosować psyllium, czyli łupiny nasion babki jajowatej.

Istotny jest także rodzaj tłuszczu w diecie. Oliwa z oliwek i olej rzepakowy dostarczają tłuszczów jednonienasyconych. Zastępowanie nimi masła, smalcu i części tłustych produktów mięsnych może korzystnie wpływać na poziom LDL.

Ryby mogą z kolei zastępować tłuste mięsa i wędliny. Zawarte w nich kwasy omega-3 mają szczególne znaczenie dla stężenia triglicerydów. Żaden pojedynczy produkt nie zrównoważy jednak diety bogatej w tłuszcze nasycone. Suplementy nie zastępują również prawidłowego sposobu żywienia ani leczenia, jeśli jest ono konieczne.

Czy szczupła sylwetka oznacza prawidłowy cholesterol?

Prawidłowa masa ciała nie gwarantuje prawidłowego poziomu LDL. Szczupłe osoby również mogą mieć podwyższony cholesterol z powodu predyspozycji genetycznych, niedoczynności tarczycy, zmian hormonalnych, chorób nerek lub wątroby czy stosowania niektórych leków.

Znaczenie ma również jakość jadłospisu. Dieta może dostarczać odpowiedniej ilości kalorii, a jednocześnie zawierać dużo masła, tłustych serów, tłustego mięsa i słodyczy. Prawidłowe BMI nie wyklucza też nadmiaru tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha ani zaburzeń metabolicznych.

O gospodarce lipidowej decyduje badanie krwi, a nie wygląd. Podstawą jest lipidogram z cholesterolem całkowitym, LDL, HDL i triglicerydami. Pomocne są również cholesterol nie-HDL, a w wybranych przypadkach apolipoproteina B i lipoproteina(a).

Po jakim czasie zmiany w diecie mogą obniżyć cholesterol?

Pierwsze zmiany w stężeniu LDL mogą być widoczne już po kilku tygodniach. Ich skala zależy od wyjściowego poziomu cholesterolu, zakresu zmian w jadłospisie, konsekwencji w ich stosowaniu i indywidualnych uwarunkowań organizmu.

Jeżeli nie ma wskazań do pilnego leczenia farmakologicznego, kontrolny lipidogram warto wykonać po około 6–12 tygodniach konsekwentnego stosowania zmodyfikowanej diety. Najbardziej miarodajne jest porównanie wyników sprzed zmian z nowym badaniem, ze szczególnym uwzględnieniem LDL-C.

Nie można jednak przewidzieć dokładnej redukcji LDL u konkretnej osoby. Większy efekt przynosi zazwyczaj zmiana całego wzorca żywienia niż dodanie jednego produktu.

Jeśli wyniki nie poprawiają się mimo konsekwentnych zmian, warto ponownie ocenić dietę, przyjmowane leki i możliwe przyczyny wtórne. Brak poprawy nie musi oznaczać błędów żywieniowych. Może wskazywać, że wpływ genetyki lub innych czynników jest na tyle duży, że potrzebna będzie farmakoterapia.

Kiedy sama dieta nie wystarczy i potrzebne są leki?

Dieta jest podstawą profilaktyki sercowo-naczyniowej, ale nie u każdego pacjenta pozwala osiągnąć zalecany poziom LDL. Decyzja o farmakoterapii zależy od stężenia cholesterolu, całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, chorób współistniejących, historii incydentów miażdżycowych i prawdopodobieństwa zaburzeń genetycznych.

Cele terapeutyczne LDL-C są uzależnione od kategorii ryzyka. W materiale ekspertki wskazano następujące wartości: poniżej 116 mg/dl przy niskim ryzyku, poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym, poniżej 70 mg/dl przy wysokim i poniżej 55 mg/dl przy bardzo wysokim ryzyku. W dwóch ostatnich grupach zaleca się również obniżenie LDL-C o co najmniej 50 proc. względem wartości wyjściowej. Cele te nie są uniwersalnymi progami automatycznie przesądzającymi o rozpoczęciu leczenia.

Szczególnej uwagi wymaga LDL-C wynoszący 190 mg/dl lub więcej. Taki wynik może wskazywać na ciężką hipercholesterolemię i wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej. Nie należy czekać kilka miesięcy wyłącznie na efekty diety, jeśli leczenie farmakologiczne jest wskazane.

Podobnie jest u osób po zawale serca, udarze niedokrwiennym na tle miażdżycy lub z inną rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową. W takich przypadkach nie należy opóźniać zaleconego leczenia.

Podstawową grupą leków obniżających cholesterol są statyny. Jeśli ich działanie nie wystarcza do osiągnięcia celu terapeutycznego, lekarz może dołączyć ezetymib, a u wybranych pacjentów zastosować inhibitory PCSK9 lub inne metody leczenia. Statyn nie należy odstawiać samodzielnie. Ewentualne działania niepożądane lub wątpliwości dotyczące terapii trzeba omówić z lekarzem.

Celem leczenia nie jest tylko poprawa wyniku badania, lecz przede wszystkim zmniejszenie ryzyka zawału serca, udaru niedokrwiennego i innych powikłań miażdżycy. Zdrowa dieta pozostaje ważna niezależnie od tego, czy wystarcza do poprawy lipidogramu, czy stanowi element leczenia farmakologicznego.