Dieta wrzodowa: co jeść przy wrzodach żołądka?

Dieta wrzodowa opiera się przede wszystkim na zasadach diety lekkostrawnej i jest dostosowana do indywidualnej tolerancji pokarmowej. Należy w niej ograniczyć produkty drażniące błonę śluzową żołądka i pobudzające produkcję kwasu solnego. Celem diety jest złagodzenie dolegliwości i wsparcie procesu leczenia, co przekłada się na poprawę samopoczucia i ogólnego stanu pacjenta.

Wrzody żołądka – objawy i przyczyny

Choroba wrzodowa ma charakter przewlekły, z tendencją do nawrotów wynikających z powstawania owrzodzeń błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy. Wrzody to głębsze uszkodzenia błony śluzowej, którym towarzyszy naciek oraz martwica sięgająca do warstwy mięśniowej. W początkowym stadium choroby może występować jedynie nadżerka, czyli powierzchowne uszkodzenie śluzówki żołądka. W miarę postępu choroby nadżerki mogą przekształcać się we wrzody, które goją się powoli i mają skłonność do nawrotów, powodując dolegliwości bólowe.

Główną przyczyną rozwoju choroby wrzodowej jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori, które stwierdza się u około 70–90% pacjentów z wrzodem dwunastnicy i 50–70% pacjentów z wrzodem żołądka. Do pozostałych przyczyn zalicza się m.in. chorobę Leśniowskiego-Crohna, zespół Zollingera-Ellisona oraz raka żołądka. Istotną rolę w patogenezie odgrywają także czynniki genetyczne, nadużywanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz czynniki środowiskowe, takie jak palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, nieprawidłowa dieta i stres.

Nieleczone wrzody, uszkadzając naczynia krwionośne, mogą prowadzić do powikłań zdrowotnych, takich jak krwotok lub perforacja żołądka. Dlatego niezwykle ważna jest edukacja pacjenta, która ułatwi mu rozpoznawanie pierwszych objawów, niebagatelizowanie ich i wdrożenie pierwszych działań terapeutycznych.

Do najczęstszych objawów wrzodów trawiennych należą:

• ból i dyskomfort w nadbrzuszu, występujący około 1-3 godziny po spożytym posiłku, ustępujący po przyjęciu leków. Ból może promieniować w dół lub w kierunku klatki piersiowej;
• zgaga lub odbijanie po posiłku;
• nudności i wymioty kwaśną treścią żołądkową;
• wzdęcia, uczucie pełności.

Do mniej charakterystycznych objawów zaliczyć można:

• utratę apetytu,
• niesmak w ustach,
• nadmierne wydzielanie śliny,
• czkawkę.

Zdarza się, że chory w obawie przed bólem ogranicza spożywanie pokarmów, czego następstwem jest znaczny spadek masy ciała.

Dieta przy wrzodach żołądka

Odpowiednia dietoterapia, oprócz dostosowanej indywidualnie farmakoterapii, wspiera gojenie i łagodzi objawy. Dodatkowo jej zadaniem jest zapobieganie spadkom masy ciała oraz dostarczenie organizmowi odpowiedniej podaży kalorii i podstawowych składników odżywczych.

Dieta przy wrzodach żołądka powinna być lekkostrawna, oparta na produktach łagodnych dla przewodu pokarmowego i dobrze tolerowanych przez pacjenta. Należy unikać potraw ciężkostrawnych oraz produktów drażniących błonę śluzową żołądka, takich jak gruboziarniste pieczywo, surowe warzywa kapustne czy potrawy smażone. Błonnik nie musi być całkowicie ograniczany – jego rozpuszczalne formy, obecne m.in. w owocach czy płatkach owsianych, są zazwyczaj dobrze tolerowane. Najważniejsze zasady tej diety opierają się na kilku kluczowych filarach.

1. Regularne spożywanie posiłków

Zaleca się spożywanie posiłków w mniejszych porcjach, ale częściej – około 5–6 razy dziennie,  by nie powodować nadmiernego wydzielania kwasu żołądkowego i nie nasilać tym samym dolegliwości bólowych. Warto także pamiętać o tempie spożywania pokarmów. Posiłki powinny być konsumowane bez pośpiechu, a każdy kęs dokładnie przeżuwany.

2. Temperatura i sposób przygotowania potraw

Rekomenduje się rezygnację ze smażenia i pieczenia potraw z dodatkiem tłuszczu na rzecz gotowania tradycyjnego i gotowania na parze oraz duszenia i pieczenia w pergaminie. Nie bez znaczenia jest również temperatura serwowanych potraw. Nie zaleca się zarówno zbyt gorących, jak i zimnych potraw, które mogą nasilać dyskomfort i dolegliwości bólowe.

3. Indywidualne podejście

Wartość energetyczna diety powinna być dostosowana indywidualnie, biorąc pod uwagę ewentualne występowanie niedożywienia wśród pacjentów. Procentowy udział makroskładników w diecie zwykle wynosi: białko 15–20%, węglowodany 50–55%, tłuszcze 25–30%.

Dobre źródła białka to chude ryby morskie (np. dorsz, mintaj, morszczuk), chude mięso drobiowe, jaja przygotowane na miękko lub w postaci jajecznicy na parze, a także mleko i chude produkty mleczne (jogurt naturalny, chudy twaróg).

U części pacjentów niewielkie ilości mleka mogą łagodzić objawy, jednak jego tolerancja jest indywidualna. Warzywa strączkowe, kapustne, cebula, czosnek, papryka i czereśnie mogą powodować wzdęcia lub podrażnienie, dlatego ich spożycie warto ograniczyć.

Węglowodanów złożonych dostarczy pieczywo pszenne, pieczywo graham (jeśli jest dobrze tolerowane), drobne kasze i makarony, płatki owsiane oraz ryż biały.

4. Ograniczenie spożycia błonnika pokarmowego

W diecie powinna dominować rozpuszczalna frakcja błonnika pokarmowego, która wspiera trawienie i pomaga zapobiegać zaparciom poprzez zwiększanie objętości mas kałowych. Dobrym źródłem błonnika rozpuszczalnego są: jabłka, truskawki, owoce jagodowe, marchew, ziemniaki, płatki jęczmienne i owsiane. W przypadku owoców jagodowych najlepiej podawać je w formie przecierów lub musów, które są łagodniejsze dla błony śluzowej żołądka. Brokuły i inne warzywa kapustne mogą być spożywane wyłącznie w niewielkich ilościach i po wcześniejszym sprawdzeniu indywidualnej tolerancji, ponieważ u części pacjentów mogą powodować wzdęcia.

Ograniczenie spożycia kwaśnych pokarmów (m.in. kwaśnych warzyw i owoców, soków z czarnej porzeczki czy owoców cytrusowych, soku pomidorowego) również może przynieść ulgę podrażnionej błonie śluzowej żołądka. Kwaśne produkty nasilają refluks, który może być źródłem dodatkowego dyskomfortu u pacjentów zmagających się z wrzodami żołądka.

5. Zdrowa eliminacja

W diecie przy wrzodach żołądka należy ograniczyć lub całkowicie wyeliminować spożywanie ostrych przypraw, produktów marynowanych i kiszonych oraz soli. Dodatkowo rekomenduje się rezygnację z używek – przede wszystkim alkoholu, papierosów oraz kawy. Niewskazane jest częste spożywanie produktów bogatotłuszczowych, takich jak fast foody, tłuste wędliny czy smażone potrawy mięsne. Mięso czerwone nie musi być całkowicie eliminowane, jednak warto wybierać jego chudsze części (np. wołowinę bez widocznego tłuszczu) i przygotowywać je w formie gotowanej, duszonej lub pieczonej w folii, zamiast smażenia.

6. Antyoksydanty

W codziennym menu pacjenta z chorobą wrzodową powinny znaleźć się produkty bogate w witaminy o działaniu antyoksydacyjnym, takie jak witaminy C i E. Pomagają one neutralizować wolne rodniki i tym samym łagodzić stres oksydacyjny towarzyszący stanom zapalnym błony śluzowej żołądka.
Witamina C dodatkowo może wspierać terapię zwalczającą zakażenie Helicobacter pylori. Jej źródłem są m.in. truskawki, maliny i inne owoce jagodowe, natomiast witaminę E znajdziemy w olejach roślinnych. Brokuły i inne warzywa kapustne mogą być spożywane jedynie w niewielkich ilościach, po ocenie indywidualnej tolerancji, gdyż u niektórych pacjentów powodują wzdęcia.

7. Odpowiednia podaż płynów

Odpowiednie nawodnienie organizmu wiąże się z szybszą regeneracją śluzówki narażonej na toczący się stan zapalny. Najlepiej sprawdzi się woda niegazowana, łagodne herbaty, np. herbata rumiankowa, rooibos, delikatna zielona (jeśli jest dobrze tolerowana).

Zalecenia żywieniowe przy chorobie wrzodowej powinny być dostosowane indywidualnie, ponieważ u każdego pacjenta objawy mogą występować po innych pokarmach. Ważne jest również, aby dietę kontynuować przez dłuższy czas, nawet po ustąpieniu dolegliwości. Ma to na celu zmniejszenie ryzyka nawrotów i zaostrzeń objawów.

Bibliografia:

Duda E.: „Pielęgnowanie pacjenta w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy”, Innowacje w Pielęgniarstwie i Naukach o Zdrowiu, 2023, 8(2); 106-132.

Kołodziej G., Klasik-Ciszewska S.: „Profilaktyka i terapia żywieniowa w chorobie wrzodowej żołądka”, Medycyna Rodzinna 3/2018; 245-251.

Kołota A., Sulima A.: „Znaczenie diety w chorobie wrzodowej”, Kosmos, 2018, 67, 4; 895-901.