Mesalazyna raz na dobę czy kilka razy dziennie? Jak dawkowanie wpływa na leczenie WZJG?

Od czego zależy częstotliwość dawkowania mesalazyny?

Mesalazyna, nazywana też 5-ASA (kwasem 5-aminosalicylowym), działa przede wszystkim miejscowo na błonę śluzową jelita. Aby substancja czynna dotarła do obszaru zapalenia, stosuje się różne rozwiązania technologiczne. Dostępne są między innymi tabletki i granulaty o opóźnionym, zmodyfikowanym lub przedłużonym uwalnianiu, a także postacie doodbytnicze, takie jak czopki i wlewki [2,3].

Na miejsce i tempo uwalniania mesalazyny wpływa budowa postaci leku. W preparatach pH-zależnych otoczka rozpuszcza się dopiero po osiągnięciu określonego pH treści jelitowej. W przypadku mesalazyny w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu cząstki są powleczone etylocelulozą (substancją tworzącą powłokę mikrogranulek), dzięki czemu substancja czynna jest uwalniana stopniowo, od dwunastnicy (początkowego odcinka jelita cienkiego) aż do odbytnicy [1,2]. Sam mechanizm uwalniania nie przesądza jednak o tym, jak często należy przyjmować lek.

Zasady stosowania konkretnego preparatu określają, czy dawkę dobową można przyjąć raz na dobę, czy podzielić ją na kilka podań. Niektóre postacie o przedłużonym uwalnianiu umożliwiają oba schematy, a dawkowanie raz na dobę dopuszczają również wybrane tabletki dojelitowe [2,3]. Faza leczenia wpływa przede wszystkim na wielkość dawki dobowej. Zaleceń przeznaczonych dla innego preparatu lub innego etapu terapii nie należy przenosić na własny schemat. Mimo tej samej substancji czynnej preparaty mesalazyny różnią się się sposobem i miejscem uwalniania, dlatego nie należy ich zamieniać bez decyzji lekarza prowadzącego [2].

Dawkowanie raz na dobę vs schemat podzielony – co to zmienia?

Mesalazyna raz dziennie oznacza, że cała przepisana dawka dobowa danego produktu jest przyjmowana jednorazowo. Nie każdy preparat mesalazyny można jednak stosować w ten sposób. Badania porównujące schemat raz na dobę z dawkami podzielonymi dotyczyły określonych doustnych postaci mesalazyny, dlatego ich wyników nie należy automatycznie przenosić na każdy produkt [3,5]. Ostateczną dawkę oraz częstotliwość przyjmowania leku ustala lekarz.

Prostszy schemat bywa łatwiejszy do połączenia z pracą, nauką czy podróżą, ponieważ zmniejsza liczbę momentów, w których trzeba pamiętać o leku. Skuteczność doustnego 5-ASA podawanego raz na dobę i w dawkach podzielonych jest porównywalna, jednak schemat raz na dobę ułatwia przestrzeganie zaleceń lekarskich i dlatego wskazywany jest jako preferowany [3,5]. Warunkiem pozostaje, aby był właściwy dla danego produktu i stosowany zgodnie z zaleceniem lekarza.. W praktyce kluczowe są: właściwy dobór terapii oraz regularność.

Zasięg uwalniania i częstotliwość dawkowania to dwie odrębne cechy. Mesalazyna działa miejscowo, dlatego postać leku powinna dostarczać ją do odcinka objętego zapaleniem. Przedłużone uwalnianie i niezależność od pH również są odrębnymi właściwościami – nie każdy preparat o przedłużonym uwalnianiu jest pH-niezależny [1,2]. W mikrogranulkach powleczonych etylocelulozą uwalnianie nie jest uruchamiane przez pH [1,2]. Etyloceluloza tworzy półprzepuszczalną powłokę, przez którą mesalazyna uwalnia się stopniowo, w sposób zależny od czasu. Dzięki temu większość substancji czynnej zostaje uwolniona w okrężnicy, czyli tam, gdzie toczy się stan zapalny. Skuteczność mesalazyny zależy od jej stężenia w świetle jelita grubego, a im wyższa dawka doustna, tym stężenie to jest wyższe. Mikrogranulki o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu pozwalają uzyskać wysokie stężenie mesalazyny w świetle jelita grubego. Najczęściej zalecaną doustną dawką jest obecnie 4 g przyjmowane jednorazowo, a w badaniu IMPACT stosowanie granulatu 4 g w jednej saszetce raz na dobę wiązało się z lepszą kontrolą choroby i mniejszym ryzykiem zaostrzenia [8].

Dlaczego regularność jest ważniejsza niż „idealny” schemat?

W leczeniu przewlekłym kluczowa jest adherencja, czyli przyjmowanie leku zgodnie z ustalonym planem. W badaniu obserwacyjnym u osób z WZJG w remisji (okresie wyciszenia choroby) nieprzestrzeganie zaleceń – zdefiniowane jako przyjmowanie mniej niż 80% przepisanych dawek – wiązało się z około pięciokrotnie większym ryzykiem nawrotu niż regularne stosowanie terapii [4]. Nie oznacza to, że pojedyncze pominięcie automatycznie wywoła zaostrzenie. Problemem są powtarzające się przerwy, samodzielne zmniejszanie dawki lub odstawianie leku, także wtedy, gdy objawy ustąpiły.

W praktyce schemat możliwy do konsekwentnego stosowania ma większą szansę przynieść oczekiwany efekt niż dobrze zaplanowana terapia przyjmowana nieregularnie. Warto powiedzieć gastroenterologowi o trudnościach związanych z leczeniem, w tym o zapominaniu, pracy zmianowej lub problemach z połykaniem tabletek. Lekarz może wtedy sprawdzić, czy dla danej sytuacji klinicznej i dostępnej postaci leku możliwy jest prostszy plan.

Jeśli lekarz zalecił przyjmowanie leku raz na dobę, pomocne bywa powiązanie dawki ze stałą czynnością oraz ustawienie przypomnienia w telefonie. Stały moment dnia ułatwia zachowanie odstępów zbliżonych do 24 godzin. Przy kilku dawkach trzeba przestrzegać zaleconych pór, a przed podróżą lub zmianą strefy czasowej uzgodnić plan z lekarzem lub farmaceutą – bez samodzielnego przesuwania, łączenia albo pomijania dawek.

Po pominięciu dawki należy postąpić zgodnie z ulotką konkretnego produktu i zaleceniem lekarza. Nie należy automatycznie przyjmować dawki podwójnej ani nadrabiać kilku pominięć naraz. Jednorazowe przeoczenie nie jest tym samym co przewlekłe nieregularne stosowanie, ale częste pominięcia warto omówić z lekarzem.

Aspekty praktyczne dla pacjenta

Zasady dotyczące posiłków i sposób przyjmowania zależą od konkretnego produktu. Poszczególne postacie mesalazyny różnią się budową i mechanizmem uwalniania, dlatego instrukcji dotyczących jednego produktu nie należy przenosić na inny [1,2]. Właściwy sposób stosowania trzeba potwierdzić u lekarza lub farmaceuty oraz w instrukcji dołączonej do leku.

Jeśli połknięcie tabletki sprawia trudność, nie należy samodzielnie zmieniać sposobu jej przyjmowania. Alternatywą mogą być granulaty, które mogą ułatwiać terapię osobom mającym trudność z połykaniem dużych tabletek [2]. Dobór postaci należy omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Mesalazynę w mikrogranulkach o przedłużonym, pH-niezależnym uwalnianiu należy przyjmować bez żucia i rozgryzania mikrogranulek. Zawartość saszetki można wysypać na język i połknąć, popijając wodą lub sokiem, albo przyjąć z jogurtem i spożyć natychmiast.

Dla części pacjentów ważny jest skład substancji pomocniczych, zwłaszcza przy wcześniejszych reakcjach nadwrażliwości lub nietolerancji. Po opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) z 2021 r. dwutlenek tytanu (E171) został wycofany z żywności w Unii Europejskiej [6,7]. Decyzja ta dotyczyła zastosowania w żywności i nie oznacza automatycznie zakazu stosowania tej substancji w lekach. Sama liczba składników nie dowodzi większej skuteczności ani lepszej tolerancji produktu. Skład należy oceniać indywidualnie razem z lekarzem lub farmaceutą i nie zmieniać preparatu na własną rękę.

Najlepsza odpowiedź na pytanie „jak przyjmować mesalazynę?” brzmi: dokładnie tak, jak zalecono dla konkretnego produktu. Ta sama substancja czynna może być zamknięta w różnych postaciach o innych zasadach stosowania. Jeśli plan jest trudny do realizacji, trzeba powiedzieć o tym lekarzowi – celem jest bezpieczne rozwiązanie możliwe do regularnego stosowania, a nie samodzielne upraszczanie terapii.

Źródła

1. Okopień B., Bołdys A., Bułdak Ł., Zależność skuteczności leków stosowanych w gastroenterologii od procesów farmakokinetycznych, Gastroenterologia Praktyczna. 2023;2:41-46.

2. Ye B., van Langenberg D.R., Mesalazine preparations for the treatment of ulcerative colitis: Are all created equal?, World Journal of Gastrointestinal Pharmacology and Therapeutics. 2015;6(4):137-144. doi:10.4292/wjgpt.v6.i4.137.

3. Gisbert J.P. i in., ECCO Guidelines on Therapeutics in Ulcerative Colitis: Medical Treatment, Journal of Crohn's and Colitis. 2026;20(7):jjag066. doi:10.1093/ecco-jcc/jjag066.

4. Kane S., Huo D., Aikens J., Hanauer S., Medication nonadherence and the outcomes of patients with quiescent ulcerative colitis, The American Journal of Medicine. 2003;114(1):39-43. doi:10.1016/S0002-9343(02)01383-9.

5. Kruis W. i in., Once daily versus three times daily mesalazine granules in active ulcerative colitis: a double-blind, double-dummy, randomised, non-inferiority trial, Gut. 2009;58(2):233-240. doi:10.1136/gut.2008.154302.

6. EFSA Panel on Food Additives and Flavourings, Safety assessment of titanium dioxide (E171) as a food additive, EFSA Journal. 2021;19(5):6585. doi:10.2903/j.efsa.2021.6585.

7. Rozporządzenie Komisji (UE) 2022/63 z dnia 14 stycznia 2022 r. zmieniające załączniki II i III do rozporządzenia (WE) nr 1333/2008 w odniesieniu do dodatku do żywności ditlenek tytanu (E 171), Dz.Urz. UE L 11/1.

8. West R, Russel M, Bodelier A, et al. Lower Risk of Recurrence with a Higher Induction Dose of Mesalazine and Longer Duration of Treatment in Ulcerative Colitis: Results from the Dutch, Non-Interventional, IMPACT Study. Journal of Gastrointestinal and Liver Diseases. 2022;31(1):18–24. DOI: 10.15403/jgld-3927.