Uraz szyjny po wypadku – co dzieje się z ciałem podczas zderzenia?

Czym jest uraz szyjny typu whiplash?

Uraz szyjny typu whiplash, określany również jako uraz smagnięcia biczem, powstaje  w wyniku gwałtownego przyspieszenia i wyhamowania głowy oraz tułowia. Do takiego mechanizmu może dojść przede wszystkim podczas wypadków i kolizji  komunikacyjnych, szczególnie przy uderzeniu w tył pojazdu.

Charakterystyczne dla tego urazu jest to, że tułów i głowa nie poruszają się w tym  samym momencie ani z taką samą prędkością. W czasie zderzenia samochód i fotel  zaczynają się przemieszczać, podczas gdy ciało kierowcy lub pasażera przez krótką  chwilę pozostaje w bezwładzie. Następnie tułów zaczyna podążać za ruchem fotela, a  głowa reaguje z opóźnieniem. Powoduje to gwałtowny ruch w obrębie kręgosłupa  szyjnego.

W zależności od przebiegu zdarzenia przeciążeniu mogą zostać poddane różne  struktury, między innymi mięśnie, więzadła, stawy oraz inne tkanki w obrębie szyi. Objawy nie zawsze ograniczają się jednak do samego karku. Po urazie mogą pojawić się  również bóle głowy, sztywność szyi, zawroty głowy, zaburzenia koncentracji czy  dolegliwości w obrębie stawu skroniowo-żuchwowego.

Co ważne, siła odczuwana przez ciało nie zależy wyłącznie od prędkości pojazdu. Znaczenie mają również między innymi kierunek i charakter zderzenia, pozycja ciała, ustawienie głowy oraz sposób, w jaki ciało zostaje podparte przez fotel i zagłówek.

Dlatego nawet pozornie niewielka kolizja może być dla organizmu istotnym  obciążeniem. Aby lepiej zrozumieć, dlaczego tak się dzieje, warto przyjrzeć się temu, co dokładnie dzieje się z ciałem w pierwszych setnych częściach sekundy po  zderzeniu.

Ból między łopatkami – skąd się bierze i kiedy wymaga leczenia? Fizjoterapeuta wyjaśnia

Strzelanie w kolanach – kiedy to norma, a kiedy sygnał ostrzegawczy?

Dlaczego boli krzyż po przebudzeniu? Fizjoterapeuta o przyczynach porannego bólu pleców

Ból barku przy podnoszeniu ręki. Skąd się bierze i kiedy warto zgłosić się do fizjoterapeuty?

Rwa kulszowa czy zwykły ból pleców? Po tych objawach można ją rozpoznać

Siedzisz tak 8 godzin dziennie? Fizjoterapeutka ostrzega: to może niszczyć Twój kręgosłup

Co dzieje się z ciałem podczas zderzenia?

Podczas zderzenia samochód może w ciągu ułamka sekundy gwałtownie zmienić swoją  prędkość i kierunek ruchu. Ciało kierowcy lub pasażera nie reaguje jednak dokładnie w  tym samym momencie. Wynika to z bezwładności – ciało przez krótką chwilę „próbuje”  zachować dotychczasowy ruch.

Ma to szczególne znaczenie podczas uderzenia w tył pojazdu. Samochód zostaje  gwałtownie przesunięty do przodu, a wraz z nim zaczyna poruszać się fotel. Dolna część ciała zostaje więc stosunkowo szybko wprawiona w ruch, podczas gdy górna część  tułowia i głowa reagują z opóźnieniem.

W kolejnej fazie ruch przenosi się na tułów. Oparcie fotela odchyla się pod wpływem  nacisku ciała, a górna część tułowia zaczyna przemieszczać się do tyłu. Głowa nie podąża za tym ruchem jednocześnie, dlatego pomiędzy jej ruchem a ruchem tułowia  powstaje wyraźna różnica.

To właśnie gwałtowny, niezsynchronizowany ruch głowy względem tułowia jest jednym z kluczowych elementów mechanizmu urazu typu whiplash.

Warto przy tym pamiętać, że nie jest to prosty ruch głowy „do tyłu i do przodu”. W  rzeczywistości w bardzo krótkim czasie dochodzi do złożonej sekwencji ruchów całego  ciała. Oprócz wyprostu i zgięcia szyi mogą występować również ruchy rotacyjne, a  poszczególne części kręgosłupa i tułowia mogą reagować w różnym czasie.

Uraz szyjny sekunda po sekundzie

Co dzieje się z ciałem kierowcy w pierwszych setnych częściach sekundy po zderzeniu?  Aby lepiej zobrazować mechanizm urazu, można prześledzić kolejne fazy ruchu ciała podczas uderzenia w tył stojącego pojazdu.

W opisywanym doświadczeniu analizowano reakcję kierowcy o masie 80 kg i wzroście 178 cm, siedzącego w prawidłowej pozycji za kierownicą. Samochód został uderzony od  tyłu przy prędkości około 8 km/h. Kierowca nie wiedział, kiedy nastąpi uderzenie, dzięki  czemu jego ciało nie było wcześniej przygotowane na nadchodzący ruch.

Poniższy opis pokazuje, jak szybko i w jakiej kolejności poszczególne części ciała reagują na zderzenie.

50–60 ms – samochód i fotel zaczynają się poruszać

W pierwszych dziesiątkach milisekund po uderzeniu tułów i głowa pozostają jeszcze  niemal nieruchome względem przestrzeni, podczas gdy samochód i fotel zaczynają  przemieszczać się do przodu. Fotel przesuwa się o około 7 cm, a jego oparcie zaczyna się odchylać. Ciało kierowcy  zostaje wciśnięte w oparcie fotela, zanim głowa zdąży wyraźnie zareagować.

60–80 ms – tułów zaczyna podążać za ruchem fotela

Fotel przesuwa się o kolejne około 3 cm, czyli łącznie o około 10 cm od momentu  uderzenia. Oparcie odchyla się coraz bardziej pod wpływem nacisku tułowia. Dolna część ciała zaczyna przemieszczać się wraz z fotelem, podczas gdy obręcz  barkowa unosi się i przemieszcza do tyłu. Ruch poszczególnych części ciała nie jest  więc jeszcze zsynchronizowany.

80–100 ms – kręgosłup zaczyna reagować

W tym momencie środkowa część odcinka piersiowego zostaje poddana wydłużeniu,  czyli elongacji. Fizjologiczna krzywizna kręgosłupa ulega spłaszczeniu. Głowa nadal nie wykonuje pełnego ruchu, jednak potylica zaczyna przemieszczać się do  tyłu. Około 100 ms po uderzeniu rozpoczyna się wyraźniejszy ruch głowy.

100–150 ms – gwałtowne przyspieszenie głowy

Około 120 ms po zderzeniu oparcie fotela osiąga maksymalne odchylenie w  opisywanym doświadczeniu – około 14°. Około 150 ms przyspieszenie głowy osiąga swoją maksymalną wartość, wynoszącą  około 10–15 g. Dla organizmu oznacza to bardzo gwałtowną zmianę prędkości w  niezwykle krótkim czasie. W tym samym czasie pojazd przemieszcza się o około 16 cm, podczas gdy górna część  odcinka piersiowego przemieszcza się o około 8–10 cm.

150–200 ms – szyja i głowa wykonują złożony ruch

Około 160 ms po uderzeniu obserwuje się maksymalne napięcie mięśnia mostkowo sutkowo-obojczykowego. Około 170 ms rozpoczyna się rotacja głowy. Głowa nadal podąża w kierunku wyprostu,  ale jednocześnie kark zaczyna przemieszczać się do przodu.

To ważny moment, ponieważ pokazuje, że mechanizm urazu nie jest prostym ruchem  „głowa do tyłu, a następnie do przodu”. W rzeczywistości w bardzo krótkim czasie  nakładają się na siebie różne ruchy głowy, szyi i tułowia.

200–250 ms – głowa osiąga maksymalny wyprost

Około 200–250 ms po zderzeniu głowa osiąga maksymalne położenie w wyproście. W  opisywanym doświadczeniu obserwowano również rotację głowy sięgającą około 50°. Jest to moment szczególnie dużego przyspieszenia działającego na głowę i okolice szyi.  Ruch głowy może mieć również znaczenie dla stawu skroniowo-żuchwowego – podczas  gwałtownego odchylenia głowy może dojść do nagłego otwarcia ust, co zwiększa  obciążenie struktur odpowiedzialnych za stabilizację żuchwy.

250–300 ms – ciało zaczyna wracać do pozycji wyjściowej

Po osiągnięciu maksymalnego wychylenia rozpoczyna się ruch powrotny. Tułów ma już  zbliżoną prędkość do samochodu, natomiast głowa nadal porusza się z inną, większą  prędkością. Około 300 ms rozpoczyna się faza wyhamowania głowy.

300–400 ms – głowa nadal się porusza, mimo że ciało już wyhamowało

W tej fazie reszta ciała jest już w dużej mierze zatrzymana, natomiast głowa nadal  kontynuuje swój ruch i stopniowo wyhamowuje. To kolejny moment, w którym widoczna jest różnica pomiędzy ruchem tułowia a ruchem  głowy.

400–600 ms – ciało wraca do względnego bezruchu

Po około pół sekundy od zderzenia ruch całego ciała stopniowo wygasa. Kierowca  pozostaje na siedzeniu, jednak jego ciało może znajdować się w nieco innym ułożeniu  niż przed zderzeniem. Cała opisana sekwencja trwa więc zaledwie kilkaset milisekund. Dla człowieka jest to  praktycznie niezauważalny moment, a mimo to w tym czasie ciało przechodzi przez  serię bardzo gwałtownych zmian ruchu.

To właśnie dlatego ocena urazu szyjnego nie powinna sprowadzać się wyłącznie do  pytania, z jaką prędkością doszło do kolizji. Znaczenie ma cały mechanizm zdarzenia  oraz sposób, w jaki na zderzenie zareagowały poszczególne części ciała.

Opis mechanizmu i wartości czasowe przedstawiono na podstawie: C. Simons, G.  Lyons, „Temporomandibular Joint Injuries during Whiplash” (2010).

Dlaczego szyja jest szczególnie narażona podczas wypadku komunikacyjnego?

Kręgosłup szyjny łączy stosunkowo ciężką głowę z tułowiem, a jednocześnie musi zapewniać jej dużą swobodę ruchu. Dzięki temu możemy obracać głowę, pochylać ją i kierować wzrok w różne strony. Podczas gwałtownego zderzenia ta ruchomość sprawia  jednak, że szyja musi w bardzo krótkim czasie poradzić sobie ze znacznym  obciążeniem.

W momencie uderzenia tułów zaczyna poruszać się wcześniej niż głowa. Fotel i  oparcie przekazują siłę na ciało, podczas gdy głowa przez chwilę pozostaje w  bezwładzie. Następnie głowa zaczyna gwałtownie podążać za ruchem tułowia. W rezultacie odcinek szyjny musi skoordynować ruch dwóch części ciała, które w tym  samym momencie poruszają się w różny sposób.

Nie chodzi tylko o ruch do przodu i do tyłu

Mechanizm urazu szyjnego jest bardziej złożony niż proste „odchylenie głowy do tyłu”.  Podczas zderzenia mogą występować jednocześnie:

• wyprost i zgięcie szyi,
• ruchy rotacyjne głowy,
• zmiany ustawienia poszczególnych odcinków kręgosłupa,
• gwałtowne napięcie i rozluźnienie mięśni,
• obciążenie więzadeł i stawów kręgosłupa.

Znaczenie ma również pozycja osoby w momencie zderzenia. Inaczej może reagować  ciało osoby patrzącej prosto przed siebie, a inaczej osoby, która w chwili uderzenia ma głowę obróconą lub pochyloną.

Czy zagłówek chroni przed urazem?

Zagłówek ma za zadanie ograniczać nadmierny ruch głowy względem tułowia i może  zmniejszać ryzyko oraz nasilenie niektórych urazów podczas zderzenia. Jego działanie zależy jednak między innymi od jego położenia, odległości od głowy, konstrukcji fotela i charakteru samego zderzenia.

Dlatego prawidłowe ustawienie fotela i zagłówka jest ważnym elementem bezpieczeństwa podczas jazdy, ale nie oznacza, że prawidłowo ustawiony zagłówek  całkowicie eliminuje możliwość wystąpienia urazu szyjnego.

Dlaczego prędkość zderzenia nie mówi wszystkiego?

Samą prędkością pojazdu nie da się dokładnie określić obciążenia, któremu zostanie  poddane ciało. Znaczenie mają między innymi kierunek i rodzaj zderzenia, różnica mas  pojazdów, konstrukcja samochodu, pozycja osoby w chwili wypadku oraz sposób, w jaki  fotel i zagłówek reagują na uderzenie.

Dlatego określenie „to była tylko niewielka stłuczka” nie zawsze oznacza, że ciało nie zostało przeciążone.

Po urazie szyjnym nie zawsze pojawia się od razu silny ból. U części osób objawy  rozwijają się stopniowo, dlatego po wypadku warto zwrócić uwagę również na mniej oczywiste sygnały ze strony organizmu.

Jakie objawy mogą pojawić się po urazie szyjnym?

Objawy po urazie szyjnym mogą być bardzo różne. U jednej osoby pojawi się przede wszystkim ból i sztywność karku, u innej dominować będą bóle głowy, zawroty głowy  albo dolegliwości w obrębie barków. Ich nasilenie nie zawsze odzwierciedla zakres  przeciążenia tkanek, a część objawów może pojawić się dopiero po pewnym czasie od  zdarzenia.

Najczęstsze objawy

Po urazie typu whiplash mogą wystąpić między innymi:

• ból szyi i karku, szczególnie podczas ruchu,
• sztywność i ograniczenie ruchomości szyi,
• napięcie lub tkliwość mięśni szyi i obręczy barkowej,
• bóle głowy, często rozpoczynające się w okolicy karku,
• ból promieniujący do barków, ramion lub górnej części pleców,
• zawroty głowy lub uczucie niestabilności,
• zmęczenie i gorsza tolerancja wysiłku,
• trudności z koncentracją lub poczucie „zamglenia”.

Nie u każdego wystąpią wszystkie wymienione objawy. Ich charakter zależy między innymi od mechanizmu zderzenia oraz indywidualnej reakcji organizmu.

Objawy mogą dotyczyć również żuchwy

Warto zwrócić uwagę także na okolice stawów skroniowo-żuchwowych. Gwałtowny  ruch głowy podczas zderzenia może wiązać się z nagłym ruchem żuchwy i zwiększeniem obciążenia struktur odpowiedzialnych za jej ruch.

Po wypadku mogą więc pojawić się:

• ból lub napięcie w okolicy żuchwy,
• ból przed uchem,
• trzaski lub przeskakiwanie podczas otwierania ust,
• uczucie sztywności żuchwy,
• trudność lub dyskomfort podczas szerokiego otwierania ust,
• zmiana sposobu, w jaki zęby stykają się ze sobą.

Objawy ze strony żuchwy mogą nie być przez pacjenta od razu kojarzone z wypadkiem. Warto jednak powiedzieć o nich podczas konsultacji, szczególnie jeśli pojawiły się po  zdarzeniu lub wcześniej nie występowały.

Nie każdy ból po kolizji oznacza poważne uszkodzenie

Sam fakt wystąpienia bólu po wypadku nie pozwala określić, jakie dokładnie struktury  zostały przeciążone ani jak poważny jest uraz. Z drugiej strony brak silnego bólu  bezpośrednio po zdarzeniu nie oznacza, że problemu na pewno nie ma. Dlatego znaczenie ma nie tylko to, czy pojawił się ból, ale również jakie objawy  występują, kiedy się pojawiły, jak zmieniają się w czasie i w jaki sposób wpływają na  codzienne funkcjonowanie.

Jeżeli po wypadku pojawiają się niepokojące objawy, szczególnie nasilające się lub  obejmujące objawy neurologiczne, potrzebna jest odpowiednia ocena medyczna. W  przypadku urazów związanych z dużą energią zderzenia lub podejrzenia poważnego  uszkodzenia nie należy ograniczać się do samodzielnej rehabilitacji.

Czy objawy po wypadku mogą pojawić się z opóźnieniem?

Tak. Po urazie szyjnym objawy nie zawsze pojawiają się bezpośrednio po zderzeniu.  Niektóre osoby początkowo czują się dobrze, a ból, sztywność szyi, bóle głowy lub inne  dolegliwości pojawiają się dopiero po kilku godzinach albo następnego dnia.

Nie oznacza to, że uraz powstał dopiero wtedy. Reakcja organizmu na gwałtowne  przeciążenie może rozwijać się w czasie. Bezpośrednio po wypadku dodatkowo może  działać stres i pobudzenie związane z samym zdarzeniem, przez co część objawów  może być początkowo mniej odczuwalna.

Na co zwrócić uwagę w kolejnych godzinach i dniach?

Po wypadku warto obserwować, czy nie pojawiają się lub nie nasilają:

• ból i sztywność szyi,
• ograniczenie ruchomości głowy,
• bóle głowy,
• napięcie mięśni karku i barków,
• zawroty głowy lub zaburzenia równowagi,
• ból promieniujący do barku lub ręki,
• drętwienie albo mrowienie kończyn,
• problemy z koncentracją,
• dolegliwości w obrębie żuchwy lub stawu skroniowo-żuchwowego.

Istotna jest również dynamika objawów. Jeżeli dolegliwości stopniowo się nasilają,  utrzymują się lub zaczynają ograniczać codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować  je ze specjalistą.

Kiedy nie czekać na rozwój objawów?

Nie każdy uraz po wypadku powinien być oceniany wyłącznie pod kątem napięcia  mięśni czy bólu szyi. Jeśli po zdarzeniu występują niepokojące objawy, takie jak  narastające zaburzenia neurologiczne, znaczne osłabienie, zaburzenia świadomości, silny lub nietypowy ból głowy czy problemy z widzeniem, potrzebna jest pilna ocena  medyczna.

W przypadku mniej nasilonych dolegliwości również nie warto ich ignorować tylko  dlatego, że pojawiły się dopiero po kilku godzinach. Czas wystąpienia objawów jest  jednym z elementów, które warto uwzględnić podczas diagnostyki po wypadku.

Kiedy po wypadku warto zgłosić się do specjalisty?

Nie każdy wypadek komunikacyjny prowadzi do poważnego urazu, ale po zderzeniu  warto obserwować swój organizm i zwrócić uwagę na nowe lub nasilające się objawy. Dotyczy to również sytuacji, w których początkowo wydaje się, że nic poważnego się nie stało.

Konsultacja jest szczególnie wskazana, jeśli po wypadku pojawiają się lub utrzymują:

• ból albo sztywność szyi,
• ograniczenie ruchomości głowy,
• bóle głowy lub zawroty głowy,
• ból promieniujący do barku, ręki lub górnej części pleców,
• drętwienie, mrowienie lub osłabienie kończyn,
• utrzymujące się napięcie mięśni szyi i obręczy barkowej,
• zaburzenia równowagi lub problemy z koncentracją,
• nowe dolegliwości w obrębie żuchwy lub stawu skroniowo-żuchwowego, • trudności albo ból podczas otwierania ust,
• trzaski, przeskakiwanie lub uczucie blokowania żuchwy.

Szczególnej uwagi wymagają objawy, które narastają zamiast stopniowo ustępować,  utrzymują się mimo odpoczynku lub zaczynają ograniczać codzienne funkcjonowanie.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc medyczna?

Po wypadku nie należy zakładać, że każdy problem jest jedynie przeciążeniem mięśni.  Jeśli występują objawy mogące wskazywać na poważniejszy uraz, potrzebna jest pilna  ocena medyczna. Dotyczy to między innymi zaburzeń świadomości, narastającego  osłabienia lub zaburzeń czucia, problemów z widzeniem, powtarzających się wymiotów,  silnego lub narastającego bólu głowy czy innych nowych objawów neurologicznych.

W takich sytuacjach priorytetem jest wykluczenie poważnego urazu, a nie  rozpoczynanie samodzielnej rehabilitacji.

Do kogo zgłosić się z dolegliwościami po urazie?

To zależy od charakteru objawów i przebiegu zdarzenia. W pierwszej kolejności może  być potrzebna ocena lekarska, szczególnie jeśli istnieje podejrzenie poważniejszego  urazu. W przypadku utrzymujących się dolegliwości mięśniowo-szkieletowych pomocna  może być również konsultacja fizjoterapeutyczna, podczas której oceniony zostanie  między innymi zakres ruchu, napięcie tkanek, sposób poruszania się oraz reakcja  organizmu na obciążenie.

Jeżeli po wypadku pojawiają się również objawy ze strony stawu skroniowo żuchwowego, warto uwzględnić w diagnostyce także układ stomatognatyczny.

Najważniejsze jest, aby nie oceniać znaczenia urazu wyłącznie na podstawie tego,  jak poważnie wyglądało samo zderzenie. O potrzebie dalszej diagnostyki powinny  decydować przede wszystkim mechanizm zdarzenia, występujące objawy i ich przebieg.

Jak wygląda diagnostyka i rehabilitacja po urazie szyjnym?

Postępowanie po urazie szyjnym powinno być dopasowane do mechanizmu wypadku,  występujących objawów oraz wyników badania. Nie ma jednego schematu, który będzie  odpowiedni dla każdej osoby po kolizji.

Od czego zaczyna się diagnostyka?

Podczas konsultacji specjalista zbiera informacje dotyczące samego zdarzenia oraz  pojawiających się objawów. Znaczenie może mieć między innymi kierunek zderzenia,  pozycja ciała w momencie wypadku, ustawienie głowy, działanie poduszek  powietrznych oraz to, kiedy pojawiły się pierwsze dolegliwości.

Następnie oceniany jest między innymi zakres ruchomości szyi, sposób wykonywania  ruchów, napięcie i bolesność tkanek oraz funkcjonowanie poszczególnych struktur  układu ruchu. W zależności od objawów i podejrzenia konkretnego urazu lekarz może  zdecydować o konieczności wykonania dodatkowych badań obrazowych lub innych  badań diagnostycznych.

Jeżeli po wypadku występują również dolegliwości ze strony żuchwy, podczas oceny warto uwzględnić funkcjonowanie stawu skroniowo-żuchwowego oraz mięśni odpowiedzialnych za ruch żuchwy.

Na czym może polegać rehabilitacja?

Postępowanie fizjoterapeutyczne powinno wynikać z przeprowadzonej oceny, a nie  wyłącznie z samego faktu wystąpienia urazu szyjnego. W zależności od potrzeb może obejmować między innymi:

• ćwiczenia poprawiające ruchomość szyi,
• pracę nad kontrolą ruchu głowy i szyi,
• ćwiczenia wzmacniające i poprawiające tolerancję obciążenia, • terapię tkanek miękkich,
• stopniowy powrót do aktywności i codziennego funkcjonowania, • edukację dotyczącą ruchu i sposobu radzenia sobie z dolegliwościami.

Celem nie jest jedynie zmniejszenie bólu. Istotne jest również przywrócenie możliwie  prawidłowego funkcjonowania oraz stopniowe zwiększanie zdolności organizmu do  wykonywania codziennych i sportowych aktywności.

Nie każda osoba po kolizji potrzebuje takiej samej terapii

U jednej osoby objawy mogą ustąpić stosunkowo szybko, u innej utrzymywać się znacznie dłużej i wymagać dokładniejszej diagnostyki oraz bardziej kompleksowego  postępowania.

Dlatego po urazie szyjnym ważne jest indywidualne podejście i regularna ocena  zmian objawów. Jeśli mimo upływu czasu dolegliwości utrzymują się, nasilają lub  pojawiają się nowe objawy, plan postępowania powinien zostać ponownie oceniony.

W przypadku współwystępowania dolegliwości szyi, głowy i żuchwy szczególnie istotne  może być spojrzenie na problem z perspektywy kilku obszarów jednocześnie. Pozwala to lepiej określić, które objawy są ze sobą powiązane i jakie elementy wymagają dalszej  diagnostyki lub terapii.