Dawca szpiku – „genetyczny bliźniak”, który może uratować komuś życie

Kim jest dawca szpiku i dlaczego jest tak cenny

Szpik kostny to miejsce, w którym powstają wszystkie komórki krwi: czerwone krwinki, płytki krwi oraz krwinki białe odpowiedzialne za odporność. U części pacjentów – najczęściej chorujących na białaczkę (nowotwór krwi), chłoniaka lub inne choroby układu krwiotwórczego – własny szpik przestaje działać prawidłowo. Jedyną szansą na wyzdrowienie bywa wtedy przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, pobranych od zdrowego dawcy szpiku.

Problem w tym, że taki dawca szpiku musi być zgodny z pacjentem pod względem antygenów HLA, czyli specyficznych „cech tożsamości” komórek. To dlatego chorych i ich potencjalnych dawców określa się mianem „genetycznych bliźniaków”. Zgodność tkankowa nie zależy od grupy krwi ani pokrewieństwa – wystarczy, że dwoje zupełnie obcych sobie ludzi ma podobny zestaw antygenów HLA, by przeszczep mógł się udać.

Każdy z nas może uratować co najmniej sześć żyć - rekordowa liczba transplantacji w Polsce w 2025 roku

Wrodzona zakrzepowa palmica małopłytkowa: co warto wiedzieć o tej ultrarzadkiej chorobie?

Chłoniaki i białaczki u seniorów – co warto wiedzieć

Miesiąc świadomości nowotworów dziecięcych: jak być czujnym rodzicem?

Syn słynnego pilota walczy o życie. Pilna zbiórka dla Mikołaja Wrony

Nie żyje Elżbieta Zającówna. Cierpiała na rzadkie schorzenie krwi

Dlaczego znalezienie dawcy jest tak trudne

Tylko około 25–30 proc. chorych znajduje w pełni zgodnego dawcę we własnej rodzinie, najczęściej wśród rodzeństwa. Pozostali pacjenci muszą liczyć na dawcę niespokrewnionego, wyszukiwanego w krajowych i międzynarodowych rejestrach.

W Polsce rolę centrum koordynującego pełni Centralny Rejestr Niespokrewnionych Dawców Szpiku Kostnego, prowadzony przez Poltransplant – Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne ds. Transplantacji. Co miesiąc dane o zgodności tkankowej polskich dawców trafiają do światowej bazy Bone Marrow Donors Worldwide (BMDW), dzięki czemu polscy dawcy mogą pomóc pacjentom na całym świecie, i odwrotnie.

Skala wyzwania jest ogromna. Prawdopodobieństwo znalezienia w pełni zgodnego, niespokrewnionego dawcy szacuje się nawet na 1:20 000, a w przypadku rzadkich układów antygenów HLA – nawet na kilka milionów do jednego. Dlatego każda nowa osoba w rejestrze realnie zwiększa czyjeś szanse na życie.

W Polsce w rejestrze niespokrewnionych dawców szpiku figuruje obecnie ponad milion osób, co daje naszemu krajowi jedno z czołowych miejsc w Europie pod względem liczby zarejestrowanych ochotników. Mimo to wielu pacjentów wciąż czeka na „genetycznego bliźniaka" – im więcej osób zdecyduje się na rejestrację, tym większa szansa, że taki dawca w ogóle się znajdzie. W Polsce przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych, wraz z całą procedurą poszukiwania i badania dawcy, finansowany jest ze środków Narodowego Funduszu Zdrowia, dzięki czemu pacjent nie ponosi bezpośrednich kosztów leczenia.

Kto może zostać dawcą szpiku

Do rejestru potencjalnych dawców szpiku może zgłosić się każda pełnoletnia, zdrowa osoba, która spełnia podstawowe kryteria zdrowotne. Ostateczną decyzję o zakwalifikowaniu zawsze podejmuje lekarz na podstawie wywiadu medycznego, jednak najczęściej stosowane warunki wstępne to:

• wiek od 18 do 55 lat (aktywność w rejestrze trwa zwykle do 60. roku życia),
• dobry ogólny stan zdrowia i prawidłowa masa ciała,
• brak chorób nowotworowych oraz przewlekłych chorób serca wymagających leczenia,
• brak zakażenia wirusem HIV, wirusowym zapaleniem wątroby typu B lub C,
• brak niekontrolowanej cukrzycy, astmy wymagającej stałego leczenia oraz aktywnej gruźlicy,
• brak świeżego tatuażu lub piercingu (zwykle wykonanego w ciągu ostatnich 12 miesięcy).

Rejestracja jest prosta: wystarczy wypełnić ankietę zdrowotną i oddać niewielką próbkę materiału do badania (wymaz z policzka lub kilka mililitrów krwi), na podstawie której laboratorium określa antygeny zgodności tkankowej HLA. Wpisanie się do rejestru nie jest wiążącą decyzją – dawca może się z niego wycofać w każdej chwili, choć powinien pamiętać, że wycofanie zgody po rozpoczęciu przygotowań biorcy do przeszczepu (m.in. chemioterapii niszczącej własny szpik) może zagrozić życiu pacjenta.

Jak wygląda kwalifikacja do przeszczepu

Gdy lekarz prowadzący pacjenta zgłasza potrzebę poszukiwania dawcy, wynik badania antygenów HLA chorego trafia do Poltransplantu, który przeszukuje bazy krajowe i światową bazę BMDW. Jeśli znajdzie się potencjalnie zgodny dawca, rozpoczyna się procedura doboru – czyli dodatkowe, bardziej szczegółowe badania potwierdzające zgodność tkankową oraz ogólny stan zdrowia dawcy.

Dopiero po potwierdzeniu pełnej zgodności i wykluczeniu przeciwwskazań medycznych dochodzi do właściwego pobrania komórek. Warto podkreślić, że sam pacjent też musi zostać zakwalifikowany do przeszczepu – decyduje o tym zespół hematologów na podstawie rodzaju choroby, jej zaawansowania oraz ogólnej kondycji chorego.

Jak dawca oddaje komórki macierzyste

Współcześnie stosuje się dwie metody pobrania materiału od dawcy szpiku:

• pobranie komórek macierzystych z krwi obwodowej – dawca przez kilka dni przyjmuje lek pobudzający szpik do produkcji komórek macierzystych, a następnie komórki są oddzielane od krwi w trakcie zabiegu podobnego do standardowego oddawania krwi (trwa około 3–4 godzin),
• pobranie szpiku kostnego z talerza kości biodrowej – zabieg wykonywany w znieczuleniu ogólnym, trwający zwykle do godziny; dawca pozostaje w szpitalu przez 2–3 dni.

Ta pierwsza metoda stosowana jest obecnie znacznie częściej. Po zabiegu dawca może przez kilka dni odczuwać dolegliwości podobne do objawów grypopodobnych lub miejscowy ból, jednak organizm w pełni regeneruje pobrany materiał – w przypadku szpiku kostnego trwa to zwykle około dwóch tygodni. Zgodnie z zasadami przyjętymi przez rejestry dawstwa, cała procedura jest anonimowa: dawca i biorca nie znają swojej tożsamości przez co najmniej rok od przeszczepu, a ewentualne poznanie się jest możliwe wyłącznie za obopólną zgodą.

Światowy Dzień Dawcy Szpiku – 22 września

Co roku, w trzecią sobotę września, na całym świecie obchodzony jest Światowy Dzień Dawcy Szpiku (World Marrow Donor Day). W 2026 roku wypada on 22 września i będzie to już dwunasta edycja tego wydarzenia organizowanego przez World Marrow Donor Association (WMDA). Tego dnia rejestry dawców z kilkudziesięciu krajów dziękują milionom osób, które zdecydowały się podzielić cząstką siebie, oraz zachęcają kolejnych ochotników do rejestracji.

To dobra okazja, by przypomnieć, że rejestracja zajmuje kilka minut, a może zadecydować o czyimś życiu. W wielu miastach w Polsce w tym dniu organizowane są punkty rejestracyjne przy współpracy fundacji, szpitali i regionalnych centrów krwiodawstwa. Można też zarejestrować się przez internet, zamawiając zestaw do samodzielnego pobrania wymazu z policzka, który następnie odsyła się do laboratorium.

Dawca szpiku dla wielu chorych na białaczkę czy chłoniaka jest jedyną szansą na wyzdrowienie, a znalezienie „genetycznego bliźniaka" bywa trudniejsze niż wygrana na loterii. Zarejestrować się może niemal każda zdrowa, pełnoletnia osoba – wystarczy wypełnić ankietę i oddać próbkę do badania HLA. Decyzję o faktycznym oddaniu komórek poprzedza szczegółowa procedura doboru i kwalifikacji, prowadzona pod nadzorem Poltransplantu. Światowy Dzień Dawcy Szpiku, obchodzony w tym roku 22 września, to dobry moment, by dołączyć do rejestru albo po prostu podziękować tym, którzy już to zrobili.

Bibliografia

Poltransplant, Centralny Rejestr Niespokrewnionych Potencjalnych Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej, poltransplant.org.pl

World Marrow Donor Association (WMDA), World Marrow Donor Day 2026, wmda.info/event/2026-world-marrow-donor-day

Bone Marrow Donors Worldwide (BMDW), bmdw.org

Ministerstwo Zdrowia / gov.pl, Ogólnopolski Dzień Transplantacji – informacje o dawstwie komórek krwiotwórczych, gov.pl

Medycyna Praktyczna (portal edukacyjny afiliowany przy uczelniach medycznych), Być dawcą szpiku, mp.pl/pacjent