Anemia i niedobór żelaza a sport. Jak wpływają na wydolność fizyczną?

Dlaczego żelazo jest tak ważne dla sportowców?

Żelazo jest składnikiem hemoglobiny i mioglobiny oraz uczestniczy w transporcie, magazynowaniu i wykorzystaniu tlenu w tkankach. Jako kofaktor enzymów jest także elementem niezbędnym do produkcji ATP, czyli energii, a także wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego. Niedobór żelaza może negatywnie wpływać zarówno na samopoczucie, jak i zdolności wysiłkowe.

Niedobór żelaza u sportowców

W publikacjach częstość niedoboru żelaza w różnych populacjach sportowców wynosiła od 15 do ponad 57% u kobiet i od 3 do 31% u mężczyzn. Szczególnie wysoki odsetek notowany jest wśród sportowców uprawiających dyscypliny wytrzymałościowe.

W przeglądzie badań obejmującym wysoko wytrenowane zawodniczki z niedoborem żelaza wykazano obniżenie wydolności wytrzymałościowej o około 3-4%.

U sportowców zapotrzebowanie na żelazo oraz ryzyko obniżenia jego zasobów mogą być zwiększone wskutek mechanizmów związanych z intensywnym wysiłkiem. Wynika to między innymi z:

·       hemolizy erytrocytów, m.in. związanej z powtarzającym się uderzaniem stopy o podłoże (tzw. foot-strike hemolysis, charakterystyczny dla biegaczy czy chodziarzy),

·       utraty niewielkich ilości żelaza wraz z potem, która przy dużej objętości wysiłku może mieć znaczenie,

·       utraty krwi z przewodu pokarmowego związanej z intensywnym wysiłkiem, do której mogą przyczyniać się m.in. niedokrwienie przewodu pokarmowego i czynniki mechaniczne, 

·       przejściowego wzrostu stężenia hepcydyny po wysiłku; hormon ten ogranicza wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego oraz jego uwalnianie do krążenia z zapasów.

Z tych powodów niektórzy sportowcy mogą być bardziej narażeni na deficyty żelaza, dlatego tak istotne jest dla nich okresowe kontrolowanie parametrów gospodarki żelazowej. Pakiety badań dedykowane osobom aktywnym fizycznie, dostępne m.in. w ALAB sport, umożliwiają wykonanie nawet kilkunastu różnych oznaczeń podczas jednego pobrania. Więcej informacji na ten temat znajdziesz na: https://alabsport.pl/pakiety.

Anemia a sport

Niedokrwistość rozpoznaje się na podstawie stężenia hemoglobiny poniżej odpowiedniej wartości granicznej. Niedokrwistości z niedoboru żelaza towarzyszą cechy niedoboru żelaza, a wraz z jej rozwojem mogą pojawiać się charakterystyczne zmiany parametrów czerwonokrwinkowych, takie jak obniżenie MCV i MCH.

Niepokojące zmiany w funkcjonowaniu gospodarki żelaza można jednak zaobserwować wcześniej, obserwując m.in. poziom ferrytyny, białka, którego stężenie w warunkach fizjologicznych jest czułym klinicznie wskaźnikiem zapasów żelaza. Należy jednak pamiętać, że jej stężenie może wzrastać m.in. w przebiegu stanu zapalnego lub infekcji, co należy uwzględnić przy interpretacji wyniku.

Ferrytyna u sportowców – jakie są normy?

Nie istnieją żadne odrębne normy poziomu ferrytyny dla sportowców i kwestia optymalnych wartości granicznych pozostaje przedmiotem dyskusji. W wybranych sytuacjach sportowych, szczególnie przy dużych obciążeniach treningowych lub treningu wysokościowym, w literaturze proponuje się uwzględnianie innych progów decyzyjnych niż stosowane w populacji ogólnej.

W części zaleceń dotyczących sportowców przygotowujących się do treningu wysokościowego wskazuje się na wartość ferrytyny ≥50 ng/ml przed ekspozycją na wysokość, ponieważ warunki hipoksji zwiększają zapotrzebowanie na żelazo w związku z procesem erytropoezy.

W niewielkim badaniu 19 elitarnych pływaków autorzy zasugerowali, że potencjalnie korzystny zakres może wynosić około 40–90 ng/ml, jednak liczebność próby nie pozwala traktować tej wartości jako normy dla sportowców.

W publikacji dotyczącej niedoboru żelaza w sporcie Clénin i współautorzy wskazują, że u dorosłych kobiet i mężczyzn rozsądnym punktem odcięcia jest ferrytyna na poziomie 30 ng/mL, podkreślając jednocześnie, że każdy przypadek znacznego niedoboru żelaza, ocenianego również przez pryzmat poziomu ferrytyny, wymaga rozszerzonej diagnostyki.

Podsumowanie

Prawidłowo funkcjonująca gospodarka żelaza jest bardzo ważna dla osób aktywnych fizycznie, ze względu na uczestnictwo jonów żelaza w wielu procesach, które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na wydolność i zdolności wysiłkowe. Jednocześnie sportowcy mogą być bardziej narażeni na niedobór żelaza, dlatego szczególnie u osób z grup zwiększonego ryzyka warto okresowo rozważyć ocenę gospodarki żelazowej.

Bibliografia

1.     Janowicz, A. Anemia a sport. Czy niedobór żelaza wpływa na wydolność fizyczną? Dostęp: 12.08.2026 https://alabsport.pl/blog/anemia-a-sport/

2.     Roy R, Kück M, Radziwolek L, Kerling A. Iron Deficiency in Adolescent and Young Adult German Athletes—A Retrospective Study. Nutrients. 2022; 14(21):4511.

3.     Pengelly M, Pumpa K, Pyne DB, Etxebarria N. Iron deficiency, supplementation, and sports performance in female athletes: A systematic review. Journal of Sport and Health Science. 2024;14.

4.     Damian M, Vulturar R, Login CC, Damian L, Chiș A, Bojan A. Anemia in Sports: A Narrative Review. Life. 2021;11.

5.     Solberg A, Reikvam H. Iron Status and Physical Performance in Athletes. Life. 2023;13.

6.     Petrov L, Kachaunov M, Alexandrova A. The low serum ferritin as an indicator of inadequate nutrition in international-level female swimmer. Journal of Applied Sports Sciences. 2024, 8(1): 80-90. 

7.     Clénin G, Cordes M, Huber A, et al. Iron deficiency in sports - definition, influence on performance and therapy. Swiss Med Wkly. 2015;145:w14196.