Antybiotyki są niezbędne w leczeniu wielu zakażeń bakteryjnych, ale ich niewłaściwe stosowanie może prowadzić do narastania antybiotykooporności. Problem dotyczy szczególnie dzieci, które należą do grup najczęściej otrzymujących te leki. Główny Inspektorat Sanitarny przypomina, dlaczego nie każda infekcja wymaga antybiotyku i jak rodzice mogą pomóc chronić skuteczność tych leków.
Oporność drobnoustrojów na środki przeciwdrobnoustrojowe należy do najpoważniejszych współczesnych zagrożeń zdrowia publicznego. Zjawisko dotyczy różnych grup patogenów, przede wszystkim bakterii, ale także wirusów, grzybów i pasożytów. W przypadku zakażeń bakteryjnych jednym z podstawowych narzędzi leczenia są antybiotyki.
Problem narasta m.in. wskutek zbyt częstego lub nieprawidłowego stosowania tych leków. Bakterie mogą nabywać mechanizmy pozwalające im przetrwać mimo działania antybiotyku. Co więcej, część mechanizmów oporności może być przekazywana między bakteriami, także należącymi do różnych gatunków.
W efekcie zakażenia, które wcześniej można było skutecznie leczyć dostępnymi lekami, stają się coraz trudniejsze do opanowania. W niektórych przypadkach konieczne jest stosowanie kilku antybiotyków jednocześnie lub poszukiwanie terapii ratunkowych. Zdarza się również, że żaden z dostępnych leków nie okazuje się skuteczny.
Skala problemu jest duża. Według szacunków przywoływanych przez GIS w 2021 r. oporność bakteryjna była bezpośrednią przyczyną około 1,14 mln zgonów na świecie, a przyczyniła się do 4,71 mln zgonów. Prognozy wskazują, że bez zdecydowanych działań liczba zgonów bezpośrednio związanych z lekoopornością może wzrosnąć do około 1,9 mln rocznie do 2050 r.
Niemowlęta i dzieci w wieku przedszkolnym należą do grup, którym antybiotyki przepisywane są szczególnie często. W pierwszych latach życia infekcje zdarzają się regularnie, zwłaszcza u dzieci uczęszczających do żłobków i przedszkoli, gdzie łatwo dochodzi do przenoszenia drobnoustrojów.
Nie oznacza to jednak, że każda infekcja wymaga antybiotykoterapii. Wiele typowych chorób wieku dziecięcego ma podłoże wirusowe. Antybiotyki nie działają na wirusy, dlatego nie leczą grypy, zakażeń RSV ani COVID-19.
Lekarz podejmuje decyzję o zastosowaniu antybiotyku na podstawie oceny stanu dziecka, objawów klinicznych i, jeśli są potrzebne, wyników badań. Lek może być uzasadniony w przypadku potwierdzonego lub wysoce prawdopodobnego zakażenia bakteryjnego.
Rodzice powinni pamiętać, że wysoka gorączka, kaszel czy katar same w sobie nie przesądzają o konieczności zastosowania antybiotyku. O rodzaju leczenia decyduje przyczyna infekcji, a nie wyłącznie nasilenie objawów.
Niewłaściwe stosowanie antybiotyków sprzyja narastaniu oporności bakterii. GIS zwraca uwagę na kilka zachowań, których rodzice i opiekunowie powinni unikać.
1. Podawanie antybiotyku pozostałego po wcześniejszym leczeniu
Nie należy wykorzystywać resztek leku z poprzedniej terapii. Antybiotyk dobrany przy wcześniejszej infekcji może być nieodpowiedni przy kolejnej chorobie. Znaczenie mają również dawka i czas stosowania.
2. Rozpoczynanie leczenia bez konsultacji z lekarzem
Samodzielne podawanie dziecku antybiotyku może opóźnić właściwe rozpoznanie i doprowadzić do niepotrzebnego stosowania leku. Antybiotykoterapia powinna być poprzedzona oceną medyczną.
3. Przerywanie leczenia na własną rękę
Poprawa samopoczucia dziecka nie oznacza automatycznie, że można zakończyć terapię. Rodzice nie powinni samodzielnie skracać ani wydłużać czasu przyjmowania antybiotyku. W razie wątpliwości należy skontaktować się z lekarzem.
4. Podawanie dziecku leku przepisanego innej osobie
Antybiotyk dobrany dla innego pacjenta nie musi być odpowiedni dla dziecka. Różnić mogą się zarówno wskazania do leczenia, jak i dawki czy przeciwwskazania.
5. Zmienianie dawkowania i odstępów między dawkami
Podawanie mniejszych lub większych ilości leku niż zalecono albo pomijanie dawek może zaburzyć przebieg terapii. Należy przestrzegać zaleceń lekarza dotyczących dawkowania i sposobu przyjmowania antybiotyku.
Szczepienia ochronne są jednym z ważnych sposobów ograniczania liczby zakażeń, a tym samym zmniejszania zapotrzebowania na antybiotyki. Zapobiegają chorobom, które mogą prowadzić do powikłań bakteryjnych lub wymagać leczenia przeciwdrobnoustrojowego.
Dotyczy to szczególnie dzieci, które często chorują na infekcje dróg oddechowych. Szczepienia mogą również ograniczać krążenie niektórych patogenów w populacji, zmniejszając ryzyko ich przenoszenia.
Znaczenie ma także codzienna profilaktyka. Mycie rąk, przestrzeganie zasad higieny w żłobkach i przedszkolach, odpowiednia ilość snu, zbilansowana dieta i aktywność fizyczna pomagają ograniczać ryzyko infekcji. Ważne jest również unikanie narażenia dziecka na dym tytoniowy.
Nie zastępuje to szczepień ani leczenia zaleconego przez lekarza, ale stanowi element szerszej profilaktyki zakażeń.
Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe nie jest wyłącznie problemem medycyny człowieka. Znaczenie ma również stosowanie antybiotyków w weterynarii, rolnictwie i hodowli zwierząt, a także rozprzestrzenianie się opornych drobnoustrojów w środowisku.
Dlatego działania na rzecz ograniczania lekooporności wpisują się w koncepcję One Health, czyli „Jedno zdrowie”. Zakłada ona, że zdrowie ludzi, zwierząt domowych i dzikich oraz stan środowiska są ze sobą ściśle powiązane.
Oporne bakterie mogą rozprzestrzeniać się między ludźmi i zwierzętami, a także w środowisku. Odpowiedzialne stosowanie antybiotyków w weterynarii, bezpieczeństwo żywności, higiena i kontrola zakażeń są więc ważne również z perspektywy zdrowia publicznego.
Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach trwa od 18 do 24 listopada. Tegoroczne hasło kampanii zwraca szczególną uwagę na odpowiedzialne stosowanie antybiotyków u dzieci.
Najważniejsza zasada jest prosta: antybiotyk należy stosować wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania medyczne. Nie powinien być podawany profilaktycznie ani wykorzystywany przy każdej infekcji. Odpowiedzialne decyzje rodziców i lekarzy pomagają zachować skuteczność tych leków dla dzieci, które będą ich potrzebować również w przyszłości.
Źródło: Główny Inspektorat Sanitarny
Znajdź odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania.
Nie, antybiotyki działają na bakterie i nie leczą infekcji wirusowych, takich jak grypa, RSV czy COVID-19. Ich stosowanie jest uzasadnione w przypadku zakażeń bakteryjnych, zgodnie z zaleceniami lekarza.
Nie należy samodzielnie przerywać ani skracać zaleconej terapii. Jeśli rodzic ma wątpliwości dotyczące leczenia lub wystąpią działania niepożądane, powinien skontaktować się z lekarzem.
Do jej narastania przyczynia się m.in. nadużywanie antybiotyków, stosowanie ich przy infekcjach wirusowych i nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących leczenia. W rezultacie bakterie mogą stać się oporne na leki, które wcześniej były skuteczne.
GIF wycofuje popularną maść z aptek. Sprawdź numer serii
Czy naprawdę potrzebujesz antybiotyku? Kiedy pomaga, a kiedy może bardziej zaszkodzić niż pomóc
Recepta na Fromilid: kiedy leczenie przynosi najlepsze efekty?
Błędne koło leczenia infekcji intymnych – antybiotyki, oporność i nawroty
Jak długo trwa leczenie lekiem Taclar? Czas terapii w zakażeniach o różnym nasileniu
Jakie leki mogą wchodzić w interakcje z Azimycin? Zasady łączenia z innymi antybiotykami
Serwis HaloDoctor ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny i w żadnym wypadku nie zastępuje konsultacji medycznej. W celu dokładnej diagnozy zalecany jest kontakt z lekarzem. Jeśli jesteś chory, potrzebujesz konsultacji lekarskiej, e‑Recepty lub zwolnienia lekarskiego umów wizytę teraz. Nasi lekarze są do Twojej dyspozycji 24 godziny na dobę!
GIF wycofuje popularną maść z aptek. Sprawdź numer serii
Czy naprawdę potrzebujesz antybiotyku? Kiedy pomaga, a kiedy może bardziej zaszkodzić niż pomóc
Recepta na Fromilid: kiedy leczenie przynosi najlepsze efekty?
Błędne koło leczenia infekcji intymnych – antybiotyki, oporność i nawroty
Jak długo trwa leczenie lekiem Taclar? Czas terapii w zakażeniach o różnym nasileniu
Jakie leki mogą wchodzić w interakcje z Azimycin? Zasady łączenia z innymi antybiotykami
Sejm przyjął zmiany w refundacji leków. Co zmieni się dla pacjentów od 2027 roku?
Lek nie działa? Farmaceuta wskazuje błędy, które mogą osłabiać skuteczność leczenia
Światowy Dzień Wcześniaka. Pięć par bliźniąt w jednym szpitalu i to, co warto wiedzieć o ciąży mnogiej