Dula umierania. Kto towarzyszy w ostatniej drodze i jak może pomóc?

Kim jest dula umierania?

Dula umierania (ang. end-of-life doula lub death doula) to osoba, która towarzyszy człowiekowi u kresu życia oraz jego bliskim. Jej rola jest wzorowana na pracy duli porodowej, która wspiera kobietę przed porodem, w jego trakcie i po nim. To jednak rola społeczna, a nie medyczna. Badacze opisują dulę jako towarzyszkę, przewodniczkę i rzeczniczkę osoby umierającej.

Dulami umierania są najczęściej osoby bez wykształcenia medycznego, głównie kobiety. Ruch rozwija się najszybciej w Australii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Wszystkie dotychczasowe badania nad tą rolą pochodzą z krajów o wysokich dochodach. W Polsce pojęcie dopiero się upowszechnia – pojawia się m.in. w programach konferencji o umieraniu i śmierci organizowanych przez samorząd lekarski.

Jak rozmawiać z ciężko chorym bliskim, żeby go nie zranić i nie wycofać się z relacji?

Skąd wzięły się dule umierania?

Przez wieki śmierć była częścią życia domowego. Wraz z rozwojem medycyny coraz więcej osób umiera w szpitalach, a rodziny rzadziej wiedzą, jak wygląda umieranie i jak się przy nim zachować. Badacze wskazują, że ruch dul umierania rozwija się m.in. z powodu niezadowolenia z nadmiernej medykalizacji śmierci oraz przeciążenia opiekunów rodzinnych. Personel szpitali i hospicjów często ma zbyt mało czasu, by długo rozmawiać z chorym i jego bliskimi.

Potrzeby będą rosły. Według WHO co roku opieki paliatywnej potrzebuje na świecie ok. 56,8 mln osób, a na skutek starzenia się społeczeństw i rosnącej liczby chorób przewlekłych zapotrzebowanie wciąż się zwiększa.

Co robi dula umierania?

Zakres pomocy zależy od potrzeb chorego i rodziny. Naukowcy podkreślają, że każda dula pełni tę rolę trochę inaczej. Najczęściej dula:

• towarzyszy osobie umierającej, rozmawia z nią, czuwa przy łóżku,
• pomaga spełnić ostatnie życzenia, np. odnaleźć kogoś, z kim chory chce się pożegnać,
• wspiera w decyzjach dotyczących końca życia,
• pośredniczy w kontaktach z lekarzami i pielęgniarkami,
• pomaga uporządkować wspomnienia i przygotować pamiątki – listy, nagrania, album,
• tłumaczy bliskim, czego mogą się spodziewać w ostatnich dniach i godzinach,
• bywa obecna także po śmierci, w pierwszym okresie żałoby.

Dula a hospicjum – czym się różnią?

Dula umierania nie leczy. Nie zmienia dawek leków, nie ocenia objawów i nie podejmuje decyzji medycznych. Przegląd badań z 2025 roku pokazuje, że gdy dula wchodzi w rolę kliniczną, traci zaufanie personelu, a granice jej działań się zacierają.

Za łagodzenie bólu, duszności i innych objawów odpowiada zespół medyczny. W Polsce zapewnia go opieka paliatywna i hospicyjna. Jest ona bezpłatna i finansowana przez NFZ – w hospicjum stacjonarnym, w domu chorego lub w poradni. Obejmuje wsparcie medyczne, psychologiczne i często duchowe. Skierowanie może wystawić każdy lekarz pracujący w ramach NFZ. Pacjent hospicjum domowego ma całodobowy dostęp do świadczeń, 7 dni w tygodniu. Z opieki można też w każdej chwili zrezygnować.

Same dule w badaniach podkreślają, że personel medyczny jest niezbędny, a one mogą być jedynie dodatkową warstwą wsparcia.

Jak dula umierania pomaga choremu i rodzinie?

Opieka nad umierającym bliskim obciąża fizycznie, emocjonalnie i finansowo. Autorki przeglądu 33 publikacji z sześciu krajów opisały, jak zmieniały się emocje chorych i rodzin. Przed rozpoczęciem współpracy dominowały lęk i niepewność, a potem częściej pojawiał się spokój. Rodziny wskazywały, że najbardziej pomagała im wiedza duli o umieraniu i o systemie opieki. Obecność duli zmniejszała też obciążenie opiekunów i dawała im chwilę wytchnienia. Dzięki temu bliscy mogli skupić się na byciu z chorym, a nie wyłącznie na obowiązkach.

Dula pomaga także oswoić lęk. Wielu bliskich boi się, że zrobi coś źle. Badania pokazują, że ten lęk łagodzi przydzielenie konkretnych zadań. Dula podpowiada więc proste czynności, np. potrzymanie chorego za rękę, przeczytanie mu ulubionego tekstu czy włączenie muzyki, którą lubi. Pomaga też zaprosić do opieki sąsiadów i przyjaciół, by ciężar nie spoczywał na jednej osobie.

Na co zwrócić uwagę, wybierając dulę umierania?

Dule działają niezależnie, bez nadzoru instytucji. Szkolenia różnią się programem i długością, nie ma też wspólnego rejestru ani jednolitego standardu kształcenia. W Polsce dula umierania nie jest zawodem medycznym. Zanim zdecydujesz się na współpracę, zapytaj:

• jakie szkolenie ukończyła i jakie ma doświadczenie, np. wolontariat w hospicjum,
• co obejmuje jej pomoc, a czego na pewno nie robi,
• czy współpracuje z hospicjum i lekarzem prowadzącym,
• ile kosztuje wsparcie i czy proponuje pisemną umowę,
• jak dba o poufność i prywatność rodziny.

Sygnałem ostrzegawczym powinny być: obietnice wyleczenia, odradzanie leczenia lub hospicjum, presja finansowa oraz narzucanie własnych przekonań religijnych czy światopoglądowych. Badania pokazują, że gdy dula zbyt mocno forsuje swoje zdanie, rodzina czuje się przytłoczona i odsunięta od pożegnania.

Gdzie szukać wsparcia u kresu życia?

Lekarz rodzinny lub prowadzący – wystawi skierowanie do hospicjum domowego, stacjonarnego lub poradni medycyny paliatywnej.

Wyszukiwarka NFZ „Gdzie się leczyć” – wybierz „hospicjum domowe”, „hospicjum stacjonarne” lub „medycyna paliatywna” i swoją miejscowość.

Hospicjum – oferuje także konsultacje psychologiczne dla opiekunów. Zapytaj o wolontariuszy, którzy towarzyszą chorym.

Dula umierania – szukaj osoby z doświadczeniem w opiece hospicyjnej i poproś o kontakt do rodzin, którym pomagała.

Święto Zmarłych – dobry moment na rozmowę o śmierci.

Listopadowe odwiedziny na cmentarzach sprzyjają wspomnieniom. To także dobra okazja, by porozmawiać z bliskimi o własnych życzeniach na koniec życia. Według WHO opieka paliatywna przynosi najwięcej korzyści, gdy zaczyna się wcześnie. Wcześniejsza rozmowa ułatwia rodzinie decyzje, gdy przyjdzie trudny czas – niezależnie od tego, czy wesprze ją hospicjum, dula umierania, czy po prostu bliscy.

Kiedy wezwać lekarza lub zespół hospicyjny?

Dula umierania nie zastąpi pomocy medycznej. Skontaktuj się z lekarzem lub zespołem hospicjum, gdy chory:

• odczuwa ból, którego nie łagodzą dotychczasowe leki,
• ma narastającą duszność,
• nagle czuje się gorzej, jest splątany lub bardzo niespokojny,
• nie może przyjąć zaleconych leków.

Pacjent hospicjum domowego ma całodobowy dostęp do świadczeń – zapisz numer telefonu zespołu w widocznym miejscu. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112.

Dla bliskich: jeśli po stracie przez długi czas nie możesz spać, jeść ani wrócić do codziennych obowiązków, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym lub psychologiem.

Dula umierania to osoba, która towarzyszy choremu i jego rodzinie u kresu życia – rozmawia, czuwa, pomaga spełnić ostatnie życzenia i przygotować się na pożegnanie. Nie jest częścią personelu medycznego i nie zastępuje hospicjum, które w Polsce jest bezpłatne i finansowane przez NFZ. Badania sugerują, że jej obecność może zmniejszać lęk i obciążenie bliskich, choć dowodów wciąż jest niewiele. Ponieważ nie ma jednolitych standardów kształcenia, warto dokładnie zapytać o doświadczenie, zakres pomocy i koszty.

Bibliografia

Rawlings D, Tieman J, Miller-Lewis L, Swetenham K. What role do Death Doulas play in end-of-life care? A systematic review. Health and Social Care in the Community. 2019;27(3):e82–e94. DOI: 10.1111/hsc.12660. https://doi.org/10.1111/hsc.12660 (dostęp: 31.10.2026).

Krawczyk M, Rush M. Describing the end-of-life doula role and practices of care: perspectives from four countries. Palliative Care and Social Practice. 2020;14:2632352420973226. DOI: 10.1177/2632352420973226. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7724419 (dostęp: 31.10.2026).

Krawczyk M i wsp. End-of-life doulas: international reflections on a transnational movement. Palliative Care and Social Practice. 2023;17:1–14. https://eprints.gla.ac.uk/301485/1/301485.pdf (dostęp: 31.10.2026).

Rawlings D, Miller-Lewis L, Tieman J, Swetenham K. Death doula working practices and models of care: the views of death doula training organisations. BMC Palliative Care. 2023;22:78. DOI: 10.1186/s12904-023-01200-w. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10288789/ (dostęp: 31.10.2026).

Gordon Wexler S, Walshe C. Exploring and understanding different perspectives on the experience of engaging with death doulas and those in activity-aligned roles toward the end of life: An integrative review. Palliative Care and Social Practice. 2025. DOI: 10.1177/26323524251389218. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/26323524251389218 (dostęp: 31.10.2026).

Prendergast L, Saltus R, Depledge J. Mapping the Role of the End-Of-Life Doula: A Scoping Review and Logic Model Framing. OMEGA – Journal of Death and Dying. 2025. DOI: 10.1177/00302228251389332. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00302228251389332 (dostęp: 31.10.2026).

Rawlings D. Death doulas in end of life care. Research Notes – Palliative Care, Flinders University; 5.11.2019. https://blogs.flinders.edu.au/research-notes-palliative-care/2019/11/05/death-doulas-in-end-of-life-care/ (dostęp: 31.10.2026).

Rawlings D. Death Doula survey findings. Prezentacja konferencyjna PCNA 2020, CareSearch. https://caresearch.com.au/Portals/20/Grey-Literature/Conferences/PCNA2020_Death-DoulaDR.pdf (dostęp: 31.10.2026).

Narodowy Fundusz Zdrowia. Hospicjum i opieka paliatywna na NFZ – przewodnik dla pacjenta i rodziny. 25.03.2026. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/hospicjum-i-opieka-paliatywna-na-nfz-przewodnik-dla-pacjenta-i-rodziny,8912.html (dostęp: 31.10.2026).

Pacjent.gov.pl. Opieka paliatywno-hospicyjna. https://pacjent.gov.pl/artykul/opieka-paliatywno-hospicyjna (dostęp: 31.10.2026).

World Health Organization. Palliative care. Fact sheet, 5.08.2020. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/palliative-care (dostęp: 31.10.2026).

WHO Regional Office for Europe. Palliative care. Fact sheet, 1.06.2023. https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/palliative-care (dostęp: 31.10.2026).

Program konferencji „Umieranie i śmierć”. Samorząd lekarski. https://izba-lekarska.pl/files/news/203/Umieranie-i-smierc.-Program-konferencji-1.pdf (dostęp: 31.10.2026).