Podatki od wyrobów tytoniowych i nikotynowych jako element polityki zdrowotnej. Jak regulacje wpływają na konsumpcję?

Dlaczego cena zmienia zachowania konsumentów?

Wrażliwość cenowa rozkłada się nierówno i najsilniej dotyczy osób o ograniczonym budżecie, czyli przede wszystkim nastolatków. Dr hab. Łukasz Balwicki, kierownik Zakładu Zdrowia Publicznego i Medycyny Społecznej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, przypomina dane Banku Światowego, zgodnie z którymi w krajach rozwiniętych podniesienie ceny papierosów o 10% obniża częstość palenia wśród dorosłych średnio o 4%, a wśród nastolatków nawet dwukrotnie mocniej.

Znaczenie tego mechanizmu wynika z momentu inicjacji. Badanie PolNicoYouth przeprowadzone na próbie ponad 16 tysięcy uczniów szkół ponadpodstawowych wykazało, że 60% nastolatków ma za sobą kontakt z wyrobami tytoniowymi.

Jak wyglądają stawki akcyzy w Polsce?

Ministerstwo Finansów prognozuje, że średnia cena paczki dwudziestu papierosów wyniesie w 2026 roku 23,85 zł. Zasady konstruowania takiego systemu opisuje szczegółowo artykuł: Jak powinny być opodatkowane produkty tytoniowe lub nikotynowe?.

Czy wszystkie wyroby powinny być opodatkowane tak samo?

Tutaj przebiega główna oś sporu wśród specjalistów zdrowia publicznego. Dr hab. Łukasz Balwicki opowiada się za jednolitym podejściem: „Politycy powinni chcieć wyższych cen wszystkich wyrobów nikotynowych (także e-papierosów i tytoniu podgrzewanego), bo one wszystkie szkodzą. Nie powinniśmy promować podatkami wybranych kategorii produktów”.

Odmienne stanowisko zajęła w czerwcu 2026 roku grupa dwudziestu trzech europejskich autorytetów medycznych, która w liście do przewodniczącej Komisji Europejskiej opowiedziała się za różnicowaniem obciążeń według profilu ryzyka. Autorzy przywołali formułę brytyjskiego psychiatry Michaela Russella z 1976 roku, zgodnie z którą ludzie sięgają po papierosy dla nikotyny, a umierają od substancji powstających podczas spalania.

Gdzie leży granica skuteczności podwyżek?

Skokowe podwyżki uruchamiają mechanizmy, które osłabiają zarówno efekt zdrowotny, jak i fiskalny:

• udział wyrobów z nielegalnych źródeł wzrósł w Polsce z 3,6% w 2023 roku do 5,3% w 2025 roku,

• wartość szarej strefy tytoniowej sięgnęła w 2025 roku 3,3 mld zł wobec 2,4 mld zł rok wcześniej,

• ubytek dochodów budżetowych z tego tytułu oszacowano na blisko 2,8 mld zł,

• najwyższe odsetki nielegalnej sprzedaży notują państwa o najostrzejszej polityce cenowej, w tym Francja i Irlandia.

Wniosek dla polityki zdrowotnej dotyczy tempa, a nie kierunku zmian. Stopniowe podwyżki zapowiadane z wyprzedzeniem ograniczają konsumpcję i utrzymują wpływy, natomiast zmiany wprowadzane skokowo przesuwają część rynku poza kontrolę sanitarną i podatkową.

Co dzieje się z wpływami z akcyzy?

Wpływy z opodatkowania tytoniu wzrosły w Polsce z 23,3 mld zł w 2021 roku do 27,5 mld zł w 2023 roku i odpowiadały wtedy za ponad 34% wszystkich dochodów budżetu z podatku akcyzowego. Wytyczne do artykułu 6 Konwencji ramowej Światowej Organizacji Zdrowia o ograniczeniu użycia tytoniu zachęcają, aby część takich środków wracała do systemu ochrony zdrowia w postaci profilaktyki i leczenia uzależnienia.

Zestawienie tych kwot z finansowaniem terapii pokazuje wyraźną dysproporcję. Magdalena Cedzyńska, kierownik Poradni Pomocy Palącym w Narodowym Instytucie Onkologii, zwraca uwagę w rozmowie z Medycyną Praktyczną na trzy elementy tej luki:

• w kraju działają zaledwie trzy stacjonarne poradnie leczenia uzależnienia od tytoniu, w Gdańsku, Warszawie i Krakowie,

• pierwsza wizyta w poradni wyceniona jest na cztery punkty rozliczeniowe, czyli około 40 zł, z czego trzeba pokryć pracę lekarza, pielęgniarki i utrzymanie gabinetu,

• telefoniczna poradnia obsługuje rocznie około 10 tysięcy osób, a około 30% z nich utrzymuje abstynencję.

Skuteczna polityka cenowa wymaga zatem zaplecza klinicznego. Podwyżka podatku zwiększa liczbę osób gotowych zerwać z nałogiem, natomiast bez dostępnej terapii i refundacji leków część tych prób kończy się nawrotem.

Analizy dotyczące uzależnień behawioralnych, zdrowia psychicznego oraz wpływu środowiska cyfrowego na zachowania użytkowników publikuje portal Raport o Zdrowiu.

Bibliografia

1. Balwicki Ł., Polityka antynikotynowa, czyli czy papierosy będą droższe, wywiad, Serwis Zdrowie Polskiej Agencji Prasowej, Warszawa 2024.

2. Ministerstwo Finansów, Mapa drogowa podwyżek stawek akcyzy na wyroby tytoniowe i nikotynowe na lata 2025–2027, Warszawa 2025.

3. KPMG, Szara strefa tytoniowa w Unii Europejskiej i w Polsce, Warszawa 2026.

4. Instytut Prognoz i Analiz Gospodarczych, Szara strefa 2026, Warszawa 2026.

5. Komitet Zdrowia Publicznego Polskiej Akademii Nauk, Polskie Zdrowie 2.0, Warszawa 2023.

6. Ciecierski C., Cherukupalli R., Weresa M., Ekonomiczne aspekty palenia tytoniu i opodatkowania wyrobów tytoniowych w Polsce, International Union Against Tuberculosis and Lung Disease, Paryż 2011.