Lek med Barbara Matuszkowiak

Mity o leczeniu przeziębienia. Co naprawdę pomaga?

Katar, ból gardła, kaszel i osłabienie najczęściej są objawami łagodnej infekcji wirusowej. Nie ma leczenia, które szybko i niezawodnie przerwie typowe przeziębienie — większość preparatów jedynie czasowo łagodzi dolegliwości.

Nie każda infekcja jest jednak przeziębieniem. Przy podejrzeniu grypy lub COVID-19 szybka diagnostyka ma szczególne znaczenie u osób zagrożonych ciężkim przebiegiem, ponieważ dostępne leczenie przeciwwirusowe działa najlepiej, gdy zostanie rozpoczęte wcześnie.

Fakt: antybiotyki działają na bakterie, a nie na wirusy wywołujące przeziębienie.

Nie skrócą typowego wirusowego kataru ani kaszlu, mogą natomiast powodować działania niepożądane i sprzyjać antybiotykooporności. Antybiotyk powinien być stosowany tylko wtedy, gdy istnieją rzeczywiste wskazania do leczenia zakażenia bakteryjnego.

Fakt: zielony lub żółty kolor wydzieliny nie rozstrzyga o bakteryjnym charakterze infekcji.

Podczas przeziębienia wydzielina może naturalnie stać się gęstsza i zmienić kolor. Sam zielony katar nie jest receptą na antybiotyk. Znaczenie ma cały przebieg choroby — m.in. czas trwania objawów, wysoka gorączka, silny jednostronny ból twarzy oraz ponowne pogorszenie po wcześniejszej poprawie.

Fakt: oba preparaty zawierają inozynę pranobeks, ale nie ma przekonujących podstaw do rutynowego stosowania jej u każdej zdrowej osoby z typowym przeziębieniem.

W największym randomizowanym badaniu nie wykazano istotnej statystycznie różnicy w głównym wyniku, czyli czasie ustąpienia wszystkich objawów grypopodobnych, w całej badanej grupie; korzyści pojawiły się dopiero w wybranych analizach podgrup.

Charakterystyka produktu wymienia stosowanie wspomagające u osób z obniżoną odpornością i nawracającymi infekcjami, ale częste przeziębienia nie oznaczają automatycznie rozpoznania niedoboru odporności. Lek może także zwiększać stężenie kwasu moczowego i wymaga ostrożności m.in. przy dnie moczanowej, kamicy moczowej i zaburzeniach czynności nerek.

Dostępność bez recepty nie oznacza, że lek jest potrzebny.

Fakt: rozpoczęcie przyjmowania dużych dawek witaminy C dopiero po wystąpieniu objawów nie wykazało stałego, przekonującego wpływu na czas ani nasilenie przeziębienia.

Regularna suplementacja może nieznacznie skracać czas objawów, ale nie zapobiega przeziębieniom u większości osób i nie działa jak lek przerywający infekcję.

Fakt: łączenie wielu leków zwykle nie skraca infekcji, może natomiast zwiększyć ryzyko przedawkowania i działań niepożądanych.

Saszetki, syropy i tabletki na przeziębienie często zawierają kilka substancji jednocześnie, np. paracetamol, lek obkurczający błonę śluzową nosa lub lek przeciwhistaminowy. Szczególnie łatwo nieświadomie przyjąć paracetamol w dwóch różnych preparatach.

Przed zastosowaniem kolejnego produktu warto przeczytać pełny skład, a nie tylko nazwę handlową.

Fakt: kaszel po infekcji wirusowej może utrzymywać się nawet 3–4 tygodnie i nadal nie oznaczać zakażenia bakteryjnego.

Antybiotyki zazwyczaj nie poprawiają ogólnego przebiegu ostrego zapalenia oskrzeli, a kaszel skracają przeciętnie jedynie o około pół dnia. Oceny lekarskiej wymaga natomiast kaszel nasilający się, połączony z dusznością, bólem w klatce piersiowej, krwiopluciem, wysoką gorączką lub znacznym pogorszeniem stanu ogólnego.

Pomocne mogą być odpoczynek, sen, regularne przyjmowanie płynów, roztwór soli fizjologicznej do nosa oraz właściwie dobrany lek przeciwbólowy lub przeciwgorączkowy, jeśli nie występują przeciwwskazania. Miód może łagodzić kaszel u dorosłych i dzieci powyżej pierwszego roku życia.

Wybór leku zależy m.in. od wieku, ciąży, chorób przewlekłych i innych przyjmowanych preparatów. Nie każdy lek dostępny bez recepty jest odpowiedni dla każdego pacjenta.

Konsultacja jest wskazana, gdy:

objawy wyraźnie się nasilają,

gorączka utrzymuje się przez kilka dni,

po początkowej poprawie następuje ponowne pogorszenie,

objawy nie ustępują w oczekiwanym czasie,

dochodzi do zaostrzenia choroby przewlekłej,

występuje nasilony ból lub trudność w przyjmowaniu płynów.

Pilnej pomocy wymagają narastająca duszność, sinienie ust, silny ból lub ucisk w klatce piersiowej, splątanie, utrata przytomności albo objawy znacznego odwodnienia.

W przeziębieniu leczymy konkretne objawy 

Jest taki moment w lecie, kiedy słońce przestaje być wakacyjną dekoracją, a zaczyna zachowywać się jak wymagający egzaminator. Sprawdza nasze mieszkania, serce, nerki, leki, nawyki, cierpliwość i zdrowy rozsądek. Jako lekarz rodzinny widzę to co roku: dla jednych upał oznacza lemoniadę i klapki, dla innych — zawroty głowy, skoki ciśnienia, odwodnienie, zaostrzenie chorób przewlekłych albo telefon na pogotowie.

Dlatego zacznijmy od najważniejszego: upału nie trzeba „przetrzymać”. Upał trzeba przechytrzyć.

Pragnienie to nie jest eleganckie zaproszenie od organizmu. To raczej spóźniony SMS: „Hej, zaczyna brakować płynów”. W gorące dni pij regularnie, małymi porcjami. Najlepiej wodę. Nie musi być lodowata — bardzo zimne napoje nie robią z nas klimatyzatora, a czasem tylko prowokują dyskomfort żołądkowy.

Dobrym, prostym testem nawodnienia jest kolor moczu. Jeśli jest jasnożółty — zwykle jest dobrze. Jeśli robi się ciemny, oddajesz go rzadko, boli głowa, kręci się w głowie albo czujesz nagłe osłabienie — organizm może już pracować na deficycie.

Uwaga dla osób z niewydolnością serca, chorobami nerek, zaawansowanym nadciśnieniem lub przyjmujących leki moczopędne: nie zawsze zasada „im więcej, tym lepiej” jest bezpieczna. Warto zapytać swojego lekarza, ile płynów jest właściwe właśnie dla ciebie.

Wiele osób robi w upał podstawowy błąd: otwiera okna w południe, bo „może przewieje”. Niestety, jeśli na zewnątrz jest cieplej niż w mieszkaniu, wpuszczamy do środka gorące powietrze jak nieproszonego gościa.

Lepsza strategia wygląda tak: rano i wieczorem wietrzymy, w dzień zamykamy okna, zasłaniamy rolety lub zasłony, szczególnie od strony słońca. Wentylator może pomóc, ale nie chłodzi powietrza — chłodzi nas przez ruch powietrza i parowanie potu. Dlatego w bardzo gorącym pomieszczeniu sam wentylator nie wystarczy, zwłaszcza u seniorów i osób chorych.

Nie masz klimatyzacji? Zrób plan chłodnych punktów dnia: biblioteka, przychodnia, centrum handlowe, zacieniony park, mieszkanie kogoś z rodziny. To nie jest fanaberia. To profilaktyka.

Upał uwielbia ambicję. Koszenie trawy o 14:00, trening „bo plan treningowy”, zakupy z ciężkimi torbami w pełnym słońcu — to klasyczne przepisy na przegrzanie.

W gorące dni aktywność fizyczną przesuwamy na wczesny poranek albo późny wieczór. W południe i wczesne popołudnie organizm powinien działać w trybie oszczędzania baterii. To nie lenistwo. To fizjologia.

Jeśli musisz wyjść: cień, kapelusz lub czapka, jasne przewiewne ubranie, okulary przeciwsłoneczne, krem z filtrem, woda przy sobie. I jeszcze jedno: asfalt, beton i samochody oddają ciepło jak rozgrzany piec. Temperatura „odczuwalna” w mieście potrafi być znacznie wyższa niż ta w prognozie.

W upał ciężkie, tłuste posiłki bywają jak dodatkowy kaloryfer od środka. Lepiej sprawdzają się lżejsze dania: chłodniki, sałatki, jogurty, warzywa, owoce, kasze, ryby, jajka — ale przechowywane rozsądnie i bez ryzyka. Latem łatwiej o zatrucia pokarmowe, więc lodówka, higiena rąk i ostrożność z potrawami długo stojącymi na stole są naprawdę ważne.

Owoce i warzywa z dużą zawartością wody — arbuz, ogórek, pomidor, truskawki — są sprzymierzeńcami. Nie zastąpią całkowicie picia, ale pomagają.

A alkohol? Alkohol w upale to fałszywy przyjaciel. Daje chwilowe poczucie rozluźnienia, ale sprzyja odwodnieniu, zaburza ocenę sytuacji i zwiększa ryzyko zasłabnięcia.

Najbardziej narażeni na skutki upału są seniorzy, małe dzieci, kobiety w ciąży, osoby z chorobami serca, płuc, nerek, cukrzycą, otyłością, zaburzeniami neurologicznymi oraz osoby przyjmujące wiele leków.

W praktyce rodzinnej powtarzam: w czasie upałów telefon do starszego rodzica, sąsiadki czy samotnego wujka jest formą pierwszej pomocy, tylko wykonaną wcześniej. Zapytaj: czy pił wodę, czy jadł, czy ma chłodno w mieszkaniu, czy nie kręci mu się w głowie, czy leki bierze jak zwykle. Czasem taki telefon zapobiega karetce wieczorem.

Dzieci z kolei nie zawsze powiedzą: „Mamo, tato, jestem odwodniony”. Będą marudne, senne, rozpalone, mogą mniej siusiać, odmawiać jedzenia albo zachowywać się „nie jak zwykle”. Niemowląt nie wystawiamy na bezpośrednie słońce. Wózka nie przykrywamy szczelnie pieluszką — pod takim przykryciem temperatura może rosnąć jak w miniaturowej szklarni.

I najważniejsze: nigdy, nawet „na minutkę”, nie zostawiamy dziecka, seniora ani zwierzęcia w samochodzie. Samochód w upale nagrzewa się błyskawicznie.

Wyczerpanie cieplne może wyglądać jak „zwykłe osłabienie”: ból głowy, zawroty, nudności, silne pocenie się, bladość, skurcze mięśni, pragnienie, zmęczenie, rozdrażnienie. Co robić? Przenieść osobę do chłodnego miejsca, położyć, rozluźnić ubranie, chłodzić ciało, podawać wodę małymi łykami, obserwować.

Jeśli po około 30 minutach nie ma poprawy albo objawy się nasilają — trzeba szukać pomocy medycznej.

Udar cieplny to już stan zagrożenia życia. Alarmujące objawy to zaburzenia świadomości, splątanie, bełkotliwa mowa, drgawki, utrata przytomności, bardzo wysoka temperatura ciała, szybki oddech, szybkie tętno, gorąca skóra — czasem sucha, ale nie zawsze. Wtedy nie czekamy, nie „poimy na siłę”, nie liczymy, że przejdzie. Dzwonimy pod 112 i chłodzimy osobę do czasu przyjazdu pomocy.

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, spadków ciśnienia albo przegrzania. Dotyczy to między innymi części leków moczopędnych, leków na nadciśnienie, niektórych leków psychiatrycznych, przeciwalergicznych czy przeciwbólowych. To nie znaczy, że należy je samodzielnie odstawiać. Przeciwnie — nie rób tego bez konsultacji.

W upały warto natomiast pilnować regularności przyjmowania leków, mierzyć ciśnienie, obserwować samopoczucie i zwrócić uwagę na sposób przechowywania preparatów. Nie każdy lek lubi parapet, torebkę zostawioną w aucie albo kuchnię nagrzaną do tropików.

Gdybym miał wypisać „receptę na upał”, wyglądałaby tak:

Rano przewietrz mieszkanie i zamknij okna, zanim zrobi się gorąco. Pij wodę zanim poczujesz pragnienie. Zjedz lekko. Załóż jasne, przewiewne ubranie. Najważniejsze sprawy załatw wcześnie. W południe odpuść. Sprawdź, jak czuje się ktoś starszy lub samotny. Wieczorem znów przewietrz dom. A jeśli organizm wysyła sygnały alarmowe — potraktuj je serio.

Upał nie jest konkursem wytrzymałości. Nie dostaje się medalu za spacer w pełnym słońcu, trening przy 34 stopniach ani siedzenie w dusznym mieszkaniu „bo przecież kiedyś nie było klimatyzacji”.

Najlepsza strategia na gorące dni jest prosta: mniej bohaterstwa, więcej rozsądku. Organizm to doceni.