mgr Aneta Borucka-Iwańska

Są ludzie, którzy słyszą więcej Niektórzy ludzie wchodzą do pokoju i po prostu siadają. Inni wchodzą do pokoju i zanim jeszcze usiądą, zdążą zauważyć, kto jest spięty, czyj głos brzmi odrobinę ostrzej niż zwykle, kto dziś odpowiada zbyt krótko, kto unika kontaktu wzrokowego i czy cisza po pytaniu jest zwykłą ciszą, czy raczej tą ciszą, po której kiedyś przychodziło coś trudnego. To nie zawsze jest nadwrażliwość. Czasem to pamięć ciała i układu nerwowego, który przez lata uczył się, że bezpieczeństwo zależy od wyłapywania drobnych zmian. Od tonu. Od pauzy. Od kroków na korytarzu. Od sposobu, w jaki ktoś zamyka drzwi. Od tego, czy „nic się nie dzieje” brzmi naprawdę neutralnie, czy raczej jak wstęp do czegoś, co zaraz w nas uderzy.  Wiele osób po traumie złożonej zna ten sposób bycia bardzo dobrze. I często zna go także w pracy, choć rzadko nazywa go wprost. Tam przybiera on bardziej społecznie akceptowalne formy. Ktoś mówi, że jest po prostu bardzo uważny. Że ma dobrą intuicję. Że czyta atmosferę. Że szybko wychwytuje napięcie. Że umie przewidzieć, kiedy spotkanie „pójdzie źle”. Tyle że pod tą uważnością bywa nie talent, ale dawna konieczność. „Nie każda czujność jest cechą charakteru. Czasem jest pamięcią tego, co kiedyś trzeba było przewidzieć, by przetrwać.” Ocalali nie przestają nimi być o ósmej rano W pracy lubimy zachowywać się tak, jakby człowiek przychodził do niej w wersji odfiltrowanej. Jakby można było oddzielić życie prywatne od zawodowego grubą linią i zostawić całą historię po jednej stronie. To wygodne, ale nieprawdziwe. Nie tylko w życiu prywatnym jesteśmy ocalałymi. Jesteśmy nimi dwadzieścia cztery godziny na dobę. Także wtedy, gdy prowadzimy spotkanie, odpowiadamy na wiadomości, odbieramy telefon od szefa, słyszymy westchnienie współpracownika albo słyszymy zdanie: „musimy porozmawiać”. Dla jednych będzie to tylko komunikat. Dla innych sygnał alarmowy, który uruchamia znany od lat ciąg reakcji. Przyspieszone tętno. Ucisk w żołądku. Przegląd wszystkich możliwych zagrożeń. Próbę przewidzenia katastrofy, zanim jeszcze stanie się realna. Nie dlatego, że ktoś jest „trudny”, „defensywny” albo „przewrażliwiony”. Czasem dlatego, że jego układ nerwowy nauczył się nie czekać na dowód. Nauczył się jak przeżyć dzięki wyprzedzaniu zagrożenia. „Nie tylko w życiu prywatnym jesteśmy ocalałymi. Jesteśmy nimi także w pracy.” Kontrola nie zawsze jest potrzebą władzy To samo dotyczy kontroli. Z zewnątrz łatwo ją ocenić. Łatwo powiedzieć, że ktoś musi mieć wszystko po swojemu, że nadmiernie sprawdza, dopina, domyka, upewnia się, pilnuje, poprawia, nie odpuszcza. Łatwo przykleić etykietę perfekcjonizmu, sztywności albo potrzeby dominacji. A przecież kontrola bywa również dawną strategią ochrony przed chaosem. Jeśli kiedyś to, co nieprzewidywalne, było naprawdę niebezpieczne, później człowiek może próbować ograniczać ryzyko wszędzie tam, gdzie tylko się da. Także w pracy. W kalendarzu. W procedurach. W mailach. W planie spotkania. W sposobie zadawania pytań. W potrzebie, by wiedzieć wcześniej, ustalić więcej, zostawić mniej przestrzeni na niespodziankę. Taka osoba często nie próbuje nikim rządzić. Często próbuje nie dopuścić do tego, by świat znowu nagle wymknął się spod kontroli. W tym sensie nie chodzi o władzę. Chodzi o bezpieczeństwo. O próbę utrzymania rzeczywistości w ryzach na tyle, by nie rozsypać się razem z nią. „To, co z zewnątrz wygląda jak nadmierna kontrola, bywa dawną strategią przetrwania.” Praca może maskować traumę i jednocześnie ją uruchamiać Przestrzeń zawodowa potrafi być dla osób po traumie paradoksalna. Z jednej strony bywa schronieniem. Daje strukturę, role, jasność, zadania, poczucie wpływu, rytm dnia. Pozwala funkcjonować. Pozwala wyglądać na osobę świetnie zorganizowaną, odpowiedzialną, wydajną, „silną”. Czasem właśnie w pracy trauma jest najlepiej ukryta, bo to tam strategie przetrwania dostają pochwały. Nadmierna czujność staje się profesjonalizmem. Kontrola staje się sumiennością. Trudność z delegowaniem staje się wysokim standardem. Czytanie napięcia w zespole staje się dojrzałością interpersonalną. Z drugiej strony praca potrafi te same mechanizmy nieustannie aktywować. Niejasność. Niespójna komunikacja. Lider, który mówi jedno, a robi drugie. „Otwarte drzwi”, za którymi kryje się chłód albo kara. Nagłe zmiany planu. Publiczna krytyka. Chaotyczne priorytety. Brak wpływu. Przeciążenie. Atmosfera, w której trzeba stale skanować otoczenie, żeby nie dać się zaskoczyć. Wtedy człowiek nie reaguje wyłącznie na to, co dzieje się tu i teraz. Reaguje również na wszystko, czego jego ciało nauczyło się wcześniej. I często sam nie do końca rozumie, dlaczego zwykłe spotkanie tyle go kosztuje albo czemu po jednym zdaniu wypowiedzianym określonym tonem potrzebuje pół dnia, żeby wrócić do siebie. To nie jest słabość. To jest ciągłość doświadczenia Bardzo długo opowieść o traumie była pisana tak, jakby istniała głównie w gabinecie terapeutycznym, we wspomnieniach i w relacjach intymnych. Tymczasem trauma ma też wymiar organizacyjny. Nie dlatego, że każda trudność w pracy jest traumą. Tylko dlatego, że człowiek z historią traumy nie przestaje być sobą po wejściu do zespołu. Wnosi do pracy swoje sposoby przetrwania. Swoje czujniki. Swoje punkty zapalne. Swoje strategie unikania. Swoją potrzebę przewidywalności. Swoje trudności z zaufaniem. Swoje świetnie rozwinięte zdolności do czytania nastroju. Czasem także swoją nadodpowiedzialność, która z zewnątrz wygląda jak atut, ale od środka bywa wyczerpującym przymusem. To nie znaczy, że osoba po traumie jest mniej kompetentna. Często bywa odwrotnie. Tyle że kompetencja nie zeruje fizjologii. Można być świetnym specjalistą i jednocześnie nosić w ciele alarm, który w określonych warunkach uruchamia się szybciej niż u innych. Nie wszystko trzeba „naprawić” w człowieku To ważne również dlatego, że język pracy bywa okrutnie uproszczony. Mówimy: ktoś źle przyjmuje feedback. Ktoś przesadnie kontroluje. Ktoś bierze wszystko do siebie. Ktoś reaguje emocjonalnie. Ktoś nie lubi zmian. Ktoś nie ufa. Ktoś za bardzo analizuje. A może czasem warto zadać inne pytanie. Nie: „co z nim/nią jest nie tak?”, ale: „czego ten człowiek musiał się nauczyć, żeby kiedyś przetrwać?”. To nie jest pytanie rozgrzeszające każde zachowanie. To nie jest rezygnacja z granic, odpowiedzialności czy standardów. To jest po prostu bardziej uczciwy początek rozumienia. Bo dopiero kiedy zobaczymy, że część zachowań w pracy może być dawną adaptacją, a nie wyłącznie „problemem postawy”, pojawia się szansa na coś więcej niż ocenę. Pojawia się szansa na język, który nie upokarza. Na przywództwo, które nie dokłada wstydu. Na wsparcie, które nie każe człowiekowi najpierw udowodnić, że jego reakcje są wystarczająco racjonalne, by zasługiwał na bezpieczeństwo. Zdrowienie nie polega na tym, żeby niczego już nie czuć Nie chodzi o to, by zrobić z pracy przestrzeń terapeutyczną. I nie chodzi o to, by każdą reakcję tłumaczyć traumą. Chodzi raczej o uznanie prostego faktu: ocalali nie przestają nimi być w godzinach pracy. A jeśli naprawdę chcemy mówić o zdrowiu psychicznym dojrzale, to musimy przestać udawać, że człowiek po traumie istnieje tylko po godzinach. Zdrowienie nie polega na tym, żeby niczego już nie czuć, niczego nie przewidywać i nigdy nie reagować za mocno. Bardziej polega na tym, by coraz lepiej rozumieć, co uruchamia alarm, co należy do teraźniejszości, a co jest echem przeszłości. By nie mylić każdej zmiany tonu z zagrożeniem, ale też nie zmuszać się do ignorowania sygnałów, które kiedyś pomagały przeżyć. By mieć więcej wyboru tam, gdzie kiedyś był tylko odruch. W pracy to może oznaczać coś bardzo prostego i bardzo trudnego zarazem: więcej jasności, więcej przewidywalności, mniej upokarzającej komunikacji, mniej chaosu sprzedawanego jako dynamika, mniej kulturowego zachwytu nad odpornością, która tak naprawdę bywa tylko dobrze ubraną formą przetrwania. Nie przychodzimy do pracy jako czyste kartki Może więc zamiast pytać, dlaczego ktoś „przesadza”, czasem warto zapytać, co jego ciało usłyszało, zanim reszta pokoju zdążyła cokolwiek zauważyć. Może zamiast dziwić się czyjejś potrzebie kontroli, warto zobaczyć, że czasem jest ona śladem po świecie, który przez długi czas nie był bezpieczny. A może zamiast budować organizacje tak, jakby wszyscy mieli identyczny układ nerwowy i identyczną historię, warto wreszcie przyjąć, że do pracy nie przychodzą tylko kompetencje. Przychodzą też ludzie. Ze swoją pamięcią. Ze swoim ciałem. Ze swoim sposobem przetrwania. „Do pracy nie przychodzą kompetencje. Przychodzą też ludzie. Ze swoją pamięcią, ciałem i sposobem przetrwania.” Nie przychodzimy do pracy jako czyste kartki. Przychodzimy jako ci, którzy coś przeżyli. Czasem dawno temu. Czasem tak dawno, że sami chcieliby już w to nie wierzyć. A jednak ciało pamięta. Głos pamięta. Kontrola pamięta. Czujność pamięta. I właśnie dlatego ocalali są nimi nie tylko w życiu prywatnym. Są nimi również w pracy. Jeśli rozpoznajesz w tym tekście siebie, pamiętaj, że to, co dziś wydaje się "dziwną", "nieadekwatną" reakcją, bardzo często było kiedyś sposobem na przetrwanie. W Otulić Dobrem chcemy rozmawiać o traumie, kryzysie i zdrowieniu bez uproszczeń, także wtedy, gdy ich echo słychać w pracy, relacjach i codziennym funkcjonowaniu. Jeśli szukasz takiej rozmowy, jesteś we właściwym miejscu.   Ważna informacja Materiały publikowane na tej stronie mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Powstają po to, oswajać trudne doświadczenia i wspierać w lepszym rozumieniu kryzysu, traumy, choroby i żałoby. Nie zastępują jednak indywidualnej konsultacji ze specjalistą ani procesu diagnostycznego czy terapeutycznego. Jeśli jesteś w kryzysie psychicznym, obawiasz się o swoje bezpieczeństwo lub bezpieczeństwo kogoś bliskiego, potraktuj to poważnie i poszukaj natychmiastowej pomocy. W sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia zadzwoń pod 112 albo zgłoś się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego (SOR). W kryzysie emocjonalnym możesz również skontaktować się z telefonem zaufania 116 123 (dorośli) lub 116 111 (dzieci i młodzież).